Veel belangstelling voor archeologische opgravingen

‘4000 jaar geleden al bewoning in Montfoort’

De archeologische opgravingen in Montfoort trokken zaterdag de aandacht van zo’n 180 belangstellenden, die zich hadden aangemeld voor rondleidingen bij de bouwlocatie De Bleek. Daarmee waren de rondleidingen volledig volgeboekt. Op de plek waar de komende jaren nieuwbouwwijk Valkenweide moet verrijzen, stonden bezoekers op een terrein waar vierduizend jaar geleden al mensen leefden.

Archeoloog Brent Fröberg neemt de groep mee het veld in. Hij werkt voor Transect, een archeologisch onderzoeks- en adviesbureau dat met 38 archeologen door heel Nederland opgravingen uitvoert. Wat hier begon als een regulier vooronderzoek voorafgaand aan woningbouw, leverde iets op wat niet werd verwacht. “We hadden hier geen hoge verwachting voor de bronstijd, maar die hebben we tot onze grote verrassing dus wel gevonden”, steekt hij enthousiast van wal.

Hier zit de bewoning

De groep staat midden in een verdiept vlak, op het niveau waar ooit een rivier stroomde. Brent wijst naar de bodemlagen en legt uit hoe het onderzoek wordt opgebouwd. “We beginnen altijd met sleuven van ongeveer 25 bij 4 meter. Daarmee kijken we of er sporen in de grond zitten.”

“Vinden we dan iets, zoals hier, dan leggen we het groter open en maken we een vlak”, vervolgt hij. Hij wijst om zich heen. “Dit is zo’n vlak waar we alles in kaart brengen.” Vervolgens wijst hij de lagen aan. “Hier zie je de oude rivierafzettingen, daarboven klei van overstromingen en deze donkerdere laag is voor ons het belangrijkst.”

“Deze laag heeft een tijd droog gestaan, hier zat zuurstof bij en hier groeiden planten. En dit is ook precies het niveau waarop mensen zijn gaan wonen.” Vanuit de groep klinkt de vraag wat er gebeurt als je nog dieper graaft. Brent reageert direct. “Dan ga je waarschijnlijk niks meer vinden van bewoning. Dan zit je in een tijd dat hier nog geen mensen waren. Hier zit het verhaal. Hier zit de bewoning.”

Jackpot

Op het eerste gezicht lijkt de bodem een verzameling vlekken en verkleuringen. Brent kijkt er anders naar. “Eén paalkuiltje is leuk, maar nog niet bijzonder”, zegt hij. “Maar als je er meerdere vindt en ze liggen in een patroon, dan wordt het interessant.” Hij wijst naar een reeks sporen die samen een vorm aannemen. “Hier is het jackpot. Dan weet je: hier heeft gewoon een huis gestaan.” Voor de groep verandert het beeld zichtbaar. De losse verkleuringen vormen lijnen en die lijnen laten een plattegrond zien. “En waar zat dan de voordeur?”, klinkt de vraag. “Hoogstwaarschijnlijk hier, aan de kopse kant”, wijst Brent.

Het gaat om een zogenoemd woonstalhuis, een type boerderij waarin mensen en dieren samen leefden. “Hier zat een grote familie in en ze hadden ook die runderen hier verderop in”, zegt Brent. Dat samenleven was praktisch. “Die koeien gaven warmte en melk. Dat was essentieel.”

Op de vraag hoe zo’n huis er precies uitzag, blijft hij terughoudend. “Wij kunnen alleen reconstrueren wat we in de grond terugzien”, zegt hij. “We zien waar de palen hebben gestaan, maar niet hoe het er boven de grond uitzag en of het huis bijvoorbeeld ramen had. Hoogstwaarschijnlijk had het wel een zolder”, zegt hij. “Het blijft een combinatie van kennis die we hebben en interpretatie van wat we vinden.”

Vragen uit de groep

De rondleiding wordt voortdurend onderbroken door vragen. “Hoe lang gaan deze opgravingen nog door?”, wil iemand weten. “Nog een paar weken”, antwoordt Brent. “Maar als we iets vinden waar we meer tijd voor nodig hebben, dan nemen we die tijd.”

Gevraagd wordt of er behalve scherven ook andere restanten zijn gevonden. De archeoloog antwoordt enthousiast: “We hebben hier het skelet van een koe gevonden, die begraven was. Waarom dat dier daar lag, is niet duidelijk. Misschien was het ziek, misschien had het een andere betekenis en was het bijvoorbeeld de lievelingskoe van een van de kinderen.” Juist dat maakt het werk volgens hem interessant.

Netwerken

Tussen de deelnemers loopt een jongen, Timo, die zelf op onderzoek gaat. Hij raapt iets op uit de grond en loopt ermee naar André Kerkhoven, eigenaar van Transect. “Wat is dit?”, vraagt hij. Kerkhoven bekijkt het stukje en geeft uitleg. Even later staat Timo er opnieuw, met een volgende vondst. Het zoeken en vragen gaat vanzelf. “Hij wil gewoon altijd alles graag onderzoeken”, verklaart zijn vader.

Brent vertelt dat er die week nog een muntschat is gevonden in Limburg. Zulke vondsten spreken tot de verbeelding en halen het nieuws. Ze maken het werk zichtbaar voor een breed publiek. André haakt daaropin en plaatst het werk van de archeologen in een breder perspectief: “Het gaat uiteindelijk niet om wat we vinden, maar om het gedrag van de mens”, zegt hij. “Hetgeen we vinden, vertelt ons uiteindelijk alles over hoe mensen reageren op veranderingen in klimaat en leefomstandigheden, zoals verschuivende rivieren. Waarom woonden mensen hier en wat doen ze als het landschap verandert?”

Brent vult hem aan en trekt het verhaal verder open. “Die mensen leefden niet geïsoleerd”, zegt hij. “Ze maakten deel uit van netwerken.” Grondstoffen voor brons, zoals tin en koper, kwamen niet uit Nederland. “Dat kwam uit gebieden als Engeland of Midden-Europa. Dus je ziet dat er contacten zijn over grote afstanden. Dat maakt zo’n plek hier meteen onderdeel van een veel groter verhaal”, besluit hij.

Van verleden naar toekomst

Aan het einde van de rondleiding komt ook de toekomst van het terrein ter sprake. Hier wordt gebouwd, maar er wordt ook nagedacht over hoe het verleden zichtbaar kan blijven. “Als de gemeente hier iets mee wil, bijvoorbeeld een park, dan moeten jullie daar iets van vinden”, zegt Brent.

De opgraving zelf is tijdelijk. “We zijn hier nog een paar weken bezig, daarna gaat het dicht en kan de aannemer verder.” Wat overblijft, is de kennis. Onder de nieuwe wijk blijft het verleden aanwezig, vastgelegd in wat hier nu zichtbaar werd. “Die bevindingen worden bestudeerd om daarover ook voor de toekomst van te leren, onder andere hoe we met de uitdagingen van vandaag moeten omgaan”, aldus de eigenaar van Transect.