Frank van Hoorn schrijft geschiedenis van Linschoten

‘Van moeras tot monument’

“Het begon ooit als een beschutte hoek land in een moerasgebied. En die naam staat er nog steeds”, zegt Frank van Hoorn. Dinsdagmiddag 24 februari overhandigt hij in het gemeentehuis van Montfoort het eerste exemplaar van zijn boek over de geschiedenis van Linschoten aan burgemeester Petra Treep. In het boek beschrijft hij hoe het dorp zich ontwikkelde van moerassig ontginningsgebied tot hechte gemeenschap, langs verdwenen rivieren, kastelen, kerkelijke twisten en naoorlogse groei. Wat begon als persoonlijke nieuwsgierigheid, groeide in twee jaar tijd uit tot een samenhangend historisch verhaal.

Frank woont sinds 1989 in Linschoten, het jaar van de herindeling met Montfoort. “Ik heb daar toen niet zoveel van meegekregen, behalve dat we een heel nieuwe sporthal en een dorpshuis hadden. Linschoten had nog geld over en dat wilde ze graag lokaal besteden.” Later hoorde hij het gemopper dat vaker klinkt bij herindelingen. “Dan hoor je: wij verliezen onze zeggenschap. Nou gaan ze in Montfoort bepalen wat er hier gebeurt. Dat soort achterdocht speelt soms nog wel eens.”

De verdwenen rivier

Zijn belangstelling voor geschiedenis zat er altijd al in. Frank werkte als adviseur op het gebied van woonbeleid en nieuwbouw en kwam in heel Nederland. “Ik heb geografie gestudeerd. Het leuke daarvan is dat je overal komt en overal even kunt rondkijken. Ik ga altijd even de binnenstad in om te kijken. Verschillende bouwstijlen, verschillende culturen, dat fascineert me.” Toen hij met pensioen ging in november 2022 besloot hij zich eindelijk echt te verdiepen in de geschiedenis van zijn eigen dorp.

Een van de ontdekkingen die hem het meest hielp het landschap anders te bekijken, was de verdwenen rivier tussen Montfoort en Woerden. “Je ziet het nog aan de kronkel in de weg. Maar bij de rotonde wordt het ineens kaarsrecht. Dan denk je: hoe zit dat?” In zijn zoektocht ontdekte hij dat hier ooit een tak van de IJssel stroomde, die richting Woerden afboog. Door wateroverlast werden dammen aangelegd bij onder meer Wijk bij Duurstede, IJsselstein en Montfoort, waardoor het water uiteindelijk werd omgeleid. “Toen snapte ik het. En als ik het snap, wil ik het opschrijven. Anders blijft het zo’n losse puzzel in mijn hoofd.”

Kastelen die tot leven komen

Tijdens zijn speurwerk stuitte Frank ook op verrassende middeleeuwse momenten. Zo bleek het kasteel van Linschoten anders te hebben uitgezien dan lang werd gedacht. Pas in 1993 werd vastgesteld dat het een ronde vorm had in plaats van een rechthoekige. Maar wat hem echt raakte, was een historische ontmoeting die hier plaatsvond. “De Hollandse graaf en de bisschop van Utrecht hebben elkaar ontmoet in het kasteel van Linschoten om een juridische kwestie te bespreken. Het ging om jonkvrouwe Van Arkel, die met haar zoons naar Linschoten was gevlucht na een misgelopen huwelijk. Er is een akte waarin het geschil en de oplossing staan. Dan gaat zo’n kasteel ineens leven.” Dat soort momenten maken geschiedenis tastbaar, zegt hij. “Het zijn niet alleen stenen of plattegronden, maar verhalen van mensen die hier daadwerkelijk beslissingen namen, vluchtten, ruzie maakten of onderhandelden.”

Kerk, kermis en karakter

Soms kwam de geschiedenis letterlijk onder zijn handen vandaan. Frank meldde zich als vrijwilliger bij archeologisch onderzoek op een plek waar ooit een boerderij had gestaan. “We kregen allemaal een vierkante meter toegewezen en moesten laagje voor laagje afgraven. Je denkt eerst: weer een scherf. Maar dan wordt die scherf groter.” Tot hij ineens besefte wat hij in handen had. “Ik dacht: nee hè, ik heb een potje. In twee delen. Bijna compleet. Dat is toch fantastisch?” Hij beschrijft hoe het potje uit de grond kwam, samen met oude muntjes, waaronder een Engels muntstuk uit de veertiende eeuw. “Dan vraag je je af: hoe komt een Engels muntje hier terecht? Dat moet met handel te maken hebben. En dan realiseer je je dat hier blijkbaar al veel eerder bewoning was dan je zou denken.” Voor Frank was het moment waarop het verleden geen theorie meer was, maar tastbaar bewijs in zijn handen.

Ook de kerkgeschiedenis kreeg in zijn boek een prominente plaats. Hij stuitte op een verslag uit 1593 waarin een predikant in Linschoten werd onderzocht. “Hij zei dat hij alleen verantwoording hoefde af te leggen aan God. Uiteindelijk werd hij ontslagen, maar hij kreeg wel een jaar salaris mee. Ik vond het mooi om te zien hoe zorgvuldig dat werd vastgelegd. In hetzelfde verslag staat dat de kerk weer bruikbaar was gemaakt, maar “beklad zijnde met een altaar”, omdat een protestantse kerk volgens de onderzoekers geen altaar hoorde te hebben.

Frank laat zien hoe katholieke gebruiken nog lang bleven doorsijpelen. Tot in de negentiende eeuw was er een jaarlijkse kermis. In een bron las hij dat mensen “in drie dagen soms meer kwaad doen dan anders in drie weken.” Tegelijk bracht Montfoort de kermis na de Tweede Wereldoorlog snel weer terug, als vorm van gezamenlijk vertier.

Groei en identiteit

Na de oorlog veranderde Linschoten sterk. “Direct na de oorlog was de SGP de grootste partij. Het was een behoorlijk streng dorp, met zondagsrust.” Met de nieuwbouw in de jaren zestig en zeventig kwamen veel nieuwe inwoners van buiten. Dat zorgde voor verschuivingen in mentaliteit. “Die nieuwe generatie wilde verenigingen opzetten. De tennisvereniging wilde op zondag tennissen. Dat lag gevoelig. Maar uiteindelijk heeft de gemeente Linschoten toegestemd dat er op zondag getennist mocht worden.”

Voor Frank is Linschoten meer dan een woonplaats geworden. Hij voelt zich er onderdeel van, volgt het dorpsleven op de voet en noemt zichzelf inmiddels Linschotenaar. “Inmiddels wel”, zegt hij. “Al mag je jezelf volgens de echte Linschotenaren alleen zo noemen als je hier geboren en getogen bent.” Wat hij waardeert is de onderlinge betrokkenheid. “Als mensen weten dat iemand in de problemen zit, dan wordt er wel naar omgekeken. Mensen voelen zich redelijk gelijk aan elkaar. We hebben niet de neiging ons boven de ander te plaatsen.”

Met zijn boek wilde hij geen losse verhalen verzamelen, maar samenhang aanbrengen. “Er waren veel losse boeken en artikelen. Over het landgoed, over de oorlog, over monumenten. Ik wilde het verbinden tot één vloeiend verhaal.” Dinsdag krijgt dat verhaal een officieel moment, wanneer hij het eerste exemplaar overhandigt aan burgemeester Treep. Op de vraag of er nog een vervolg komt, lacht hij: “Nee niet historisch, maar misschien fictie.”