Nepnieuws zorgt voor echte ellende

Laten we eerlijk zijn: zeker in allerlei socialmediaberichtgeving vind je niet alleen grappige en aandoenlijke dierenfilmpjes, maar ook zulke ongeloofwaardige complottheorieën, waarover je je afvraagt hoe mensen in zulke waanzin kunnen geloven. Soms vraag je je af of zelfs de waarheid met pensioen is gegaan en ergens op een tropisch eiland van de zon, de zee en een lekker drankje aan het genieten is.

Dat nepnieuws en desinformatie krijg iedereen ongevraagd via een account op TikTok, Facebook, Instagram, X (voorheen Twitter), WhatsApp en waarschijnlijk nog meer kanalen binnen en dat soort video’s kunnen via de manier waarop de algoritmes werken snel verspreid raken; voor sommigen is het lastig om nepnieuws te herkennen. Sommige van die verhalen zijn zó creatief dat je bijna bewondering krijgt voor de bedenker - met zoveel fantasie zou iemand wellicht een goede sciencefictionschrijver kunnen worden. Maar nepnieuws is niet alleen irritant; het is ook gevaarlijk.

Bij het openbreken van een zwangerschapstest kwam iemand erachter dat er een soort pil in het staafje van de test zit, waarna het verhaal ontstond dat dit om een zogenaamde abortuspil zou gaan. Het pilletje bleek in werkelijkheid een vochtvreter die je absoluut niet zou moeten inslikken.

Een ander bericht dat op sociale media werd gedeeld, koppelt de dood van honderden vogels ten onrechte aan het testen van 5G-masten in Nederland. Deze bewering, naast twee foto’s van dode spreeuwen, beweert dat alle vogels in een park in een ‘stad aan de Nederlandse kust’ op de grond zijn gevallen en zijn gestorven.

Ook ging er een complottheorie rond dat in vaccins volgens sommige (corona)sceptici microchips zouden zitten. Daarmee zou de regering ons dan kunnen ‘besturen’.

Of neem bijvoorbeeld die vriendin die ervan overtuigd is dat tandpasta het ultieme medicijn is tegen … eigenlijk alles. Of die collega die stellig beweert dat de maanlanding in een Hollywood-studio is opgenomen. Het probleem is dat dit soort onzin echt impact heeft. Mensen raken verward, er ontstaan ruzies en voor je het weet is een gezellig etentje veranderd in een debat over of de aarde nu echt plat is of niet. Nepnieuws probeert je bewust te misleiden om je dan bijvoorbeeld negatief te laten denken over een persoon of een groep mensen of je geld uit te laten geven aan iets dat helemaal niet werkt.

Gelukkig zijn er manieren om nepnieuws te herkennen. Ten eerste: als het bericht begint met ‘Dit willen ze niet dat je weet,’ kun je er bijna zeker van zijn dat ‘ze’ het waarschijnlijk ook niet wisten. Ten tweede: check altijd de bron. Als de afzender een vage website is, kun je beter twee keer nadenken. En ten derde: gebruik je gezond verstand en denk na over de bedoeling van de schrijver van het bericht. Als iemand beweert dat avocado’s eigenlijk een geheime wapenleverantie van aliens zijn, is het misschien tijd om even diep adem te halen.

Maar laten we eerlijk zijn, het stoppen van nepnieuws is als proberen een emmer water leeg te scheppen terwijl het regent. Het blijft komen, in alle vormen en maten. Toch kunnen we een verschil maken. Blijf kritisch, stel vragen en deel alleen datgene waarvan je zeker weet dat het waar is. Of, als je echt niet zeker weet wat waar is, deel gewoon iets nostalgisch uit Oudewater of een grappig of aandoenlijk dierenfilmpje. Dat kan nooit kwaad.

Aad Kuiper