Een heel bijzonder en meeslepend verhaal

Aad de Kuiper

Cafetaria De Wacht kende vele eigenaars. Maar het is niet gebouwd als cafetaria: De Wacht is gebouwd in 1776 als centraal wachthuis voor de nachtwakers van Oudewater. Er zou eigenlijk ook een nieuwe IJsselpoort gebouwd worden, maar het bleef bij de Wacht (Nettie Stoppelenburg).

Van 1 april 2000 tot en 1 mei 2024 was Lam de eigenaar van dit cafetaria. Voor hij deze goedlopende snackbar gingen runnen heeft hij een zeer bewogen geschiedenis achter de rug. Nu gaat het cafetaria over in andere handen, maar Lam heeft nog wel plannen, want stilzitten lijkt hem niet gemakkelijk af te gaan.

In 1585 werd IJsselvere, het stadsdeel aan de zuidzijde van de Hollandsche IJssel bij Oudewater gevoegd; er werden walbruggen over de rivier gemaakt.

Dit ‘nieuwe’ stukje Oudewater ontwikkelde zich al heel snel tot een industriewijk. Daar werd alweer lange tijd geleden een cafetaria gevestigd, in een voormalig wachthuis dus. Lam had er nog nooit van gehoord toen hij zo rond 1980 in Nederland arriveerde. Zijn geschiedenis begint in 1960 zo’n beetje aan de andere kant van de wereld; in Vietnam. Het is een geschiedenis om een beetje stil van te worden: “Mijn opa woonde in China - hij was Chinees - maar in 1940 was het zo’n chaos in China (De Chinese Burgeroorlog woedde van 1927 tot 1949 en werd uitgevochten tussen de communisten en nationalisten, red.) dat hij besloot te vluchten naar Vietnam, Zuid-Vietnam.”

Destijds maakte Zuid-Vietnam deel uit van een Frans protectoraat, de Unie van Indochina waar behalve Cochin China, Annam en Tonkin (zo noemden de Fransen Vietnam in die periode) ook Cambodja en Laos deel van uitmaakten. “Er kwamen meer familieleden, maar veel daarvan gingen later weer terug. Mijn opa en oma bleven. Maar er waren nog veel meer mensen uit China. Mijn vader dreef jaren later daar een Chinese apotheek; dat was er een met allerlei soorten kruiden en in 1960 werd ik als zesde kind van de tien kinderen geboren; we waren met vijf broers en vijf zussen.”

Vijf talen en gedwongen verhuizingen

“Ik ging daar naar de Chinese lagere school, die er was, waar ik Chinees sprak. Maar in de pauze spraken we Vietnamees.” Het blijkt dat Lam naast de Chinese talen Mandarijn en Kantonees en het Vietnamees ook Engels en natuurlijk Nederlands beheerst.

Ondertussen was in 1955 de zogeheten Vietnamoorlog uitgebroken die tot 1975 zou duren. “We raakten gewend aan de oorlog. Er waren altijd wel ontploffingen en altijd zag je vliegtuigen overvliegen. Ik denk zo’n beetje net als in Syrië. Gelukkig was dat in 1975 over, maar …”

In 1975 werden Noord- en Zuid-Vietnam als één land werden herenigd, maar … ze werden formeel verenigd als de Socialistische Republiek Vietnam onder een hard communistisch bewind. Lam was toen 15 jaar. “Niemand, mocht bezittingen hebben, dus ook mijn vader niet. Veel inwoners, o.a. die welke voor de Amerikanen hadden gewerkt, werden gedwongen te verhuizen naar gebieden die economisch ontwikkeld moesten worden. Bij elkaar denk ik wel zo’n 80, 90 % van de bevolking. Winkels moesten dicht, er was geen benzine meer, alles ging op de bon. Het was opnieuw een chaos.” Zuid-Vietnamezen die hebben meegewerkt met de Amerikanen moeten naar ‘heropvoedingskampen’.

Ondertussen bij de buren:

De Cambodjaanse communistische beweging was rond 1940 opgericht maar pas in 1960 begon de beweging vorm te krijgen. Pol Pot leidde deze beweging in de Cambodjaanse jungle in het noorden van het land vlakbij de Thaise grens. In april 1975 toen dit Rode Khmerleger de straten van Phnom Penh binnenreed kreeg de Rode Khmer vrij spel in Cambodja, waarna ze zich mengden in de binnenlands aangelegenheden in Thailand en … Vietnam. Het sterke Vietnamese leger begon op 25 december een offensief tegen de Rode Khmer omdat de Rode Khmer op regelmatige basis kleine grensplaatsen in Vietnam binnenviel en hele dorpen uitmoordden. Op 7 januari 1979 nam het Vietnamese leger Phnom Penh in. Maar de chaos was opnieuw weergekeerd. En enkele jaren na de hereniging kwam de stroom Zuid-Vietnamese bootvluchtelingen op gang.

Slachtoffer van een politiek spelletje

Lam: “Ik ben Chinees, ik woonde in Vietnam, ik was ongerust, ik was bang. Mijn vader wilde terug, maar ik wilde weg. Je bent soort schaakstuk, een slachtoffer van een politiek spelletje. Ik zag geen toekomst voor mezelf. Ik wilde vluchten. Maar om met een boot mee te kunnen had je geld nodig. We waren niet rijk, maar hadden wel wat.” Lam ging ondertussen nog steeds naar school, maar werkte ook heel hard om wat te verdienen voor het gezin waar hij deel van uitmaakte. Via een aantal ingewikkelde stiekeme afspraken en wat geld konden hij en nog een broer en een zus met een boot mee. Maar voor hij ging schreef hij een afscheidsbrief, waarin hij, mocht er iets misgaan bij zijn vluchtpoging, zijn ouders bedankte voor alles wat ze voor hem deden, maar gelukkig ging het niet mis.

Van angst word je sterker

“Het was een boot van 13 meter lang en 1,5 meter breed en daar moesten we met 70 mensen in. Eerst de rivier afzakken en dan de Zuid-Chinese zee op. De schipper wist niet goed waar hij heen moest en ging de verkeerde kant op. Een boot van Loyd Smit Tak hielp ons om niet gepakt te worden want we waren eerst nog in de territoriale wateren van Vietnam. Maar van angst word je sterker en uiteindelijk kwamen we in Singapore. Onderweg hadden we nog veel meer bootvluchtelingen opgepikt. “Ik voelde me herboren”, zegt Lam, zichtbaar nog steeds enigszins geëmotioneerd, maar zeker ook trots. “Iedereen zocht daar werk, maar gelukkig sprak ik veel talen en kon zo de chauffeur die werkzoekenden naar baantjes bracht, gaan helpen.” Na drie maanden in Singapore in een opvangkamp te hebben gebivakkeerd werd ik naar Nederland gebracht, naar Maastricht. In Itteren zat ik acht maanden in een tijdelijke opvang en toen kregen mijn broer, zus en ik een huis toegewezen en ben ik voor een vak gaan leren: timmerman.”

Taal is de sleutel

“Wat ze vergeten bij zoiets is dat je niet leert hoe je moet leren. En na mijn opleiding was er ook geen werk; het waren de jaren ‘80 en toen was er veel werkloosheid. Gelukkig kon ik in een Chinees restaurant als afwasser aan de slag. Ik ben mijn vader nog steeds dankbaar dat ik zoveel talen heb kunnen leren.” Lam stuurde geld naar zijn ouders in Vietnam, maar daar waren heel veel kosten aan verbonden, zodat maar een deel in Vietnam aankwam. Hij werkte in Simpelveld in de keuken van een Chinees restaurant en later bij NedCar in Born aan de lopende band, terwijl hij in het weekend in een restaurant blijft werken. Ondertussen loopt Lam even weg om een klant te helpen, een Berenschieter, zoals hij zelf zegt. Dat blijkt iemand te zijn die uit Benschop komt: “Ik kom hier regelmatig en het eten is hier altijd heerlijk”. Terug aan de tafel wil Lam eerst nog tussendoor een verhaal kwijt over hoe hij als jongeman onkruid zag drijven in een rivier: “Zo wilde ik niet dat mijn toekomst eruit zou zien, meegenomen worden door de stroom, terwijl ik daar zelf niets aan kon doen. Ik wilde mijn toekomst zelf bepalen. Ik wilde een goede omgeving voor mijn kinderen.” Lam bedacht dit toen hij nog helemaal geen vrouw had en kinderen nog in een eventueel verschiet lagen. Maar in ‘85 reisde hij, zodra dat kon, naar China en vond daar zijn vrouw. Hij verhuisde korte tijd later naar Capelle - in Born werden heel veel mensen ontslagen - om in Rotterdam te gaan werken; ook weer in de horeca. “Ik ben vaak als werknemer niet zo goed behandeld en ik heb me voorgenomen dat, als ik personeel zou hebben, mijn medewerkers wel goed zou behandelen. En dat heb ik gedaan, altijd.”

Eigen snackbar

Eind jaren ‘90 nam Lam een snackbar in Rotterdam over en ging daar aan het werk, samen met zijn vrouw. Op 1 april 2000 - ‘geen grap’, roept hij tussendoor - nam hij De Wacht over. “Gert Rietveld heeft me in de afgelopen jaren enorm geholpen en er zijn nog veel meer mensen hier die me gesteund hebben. Ik heb het goed gehad in Oudewater.” En na 24 jaar stopt hij ermee. “Mijn twee kinderen hebben alle twee hun master gehaald. Ik ben er trots op dat ik dit zo gedaan heb. Ik heb mijn doel bereikt.” Maar, nog steeds zichtbaar gelukkig even later: “Ik heb nog wel plannen om iets op poten te zetten, maar dat is nog niet helemaal rond.” Het is heel duidelijk dat Lam er niet de man naar is om stil te gaan zitten. Dat zijn plannen lukken is hem - ik heb veel mensen over hem als mens horen roemen - duidelijk van harte gegund.