Maar nu nog steeds!

Aad Kuiper

Ondanks het ernstige onderwerp en ondanks de stuk voor stuk indringende inleidingen was het een bijzonder sfeervolle bijeenkomst van een dikke honderd genodigden naar aanleiding van de officiële opening van de permanente uitbreiding van de boodschap, waarvan Museum de Heksenwaag zich genoodzaakt achtte ook die met de bezoekers te delen. En de kern van die boodschap is dat er vroeger ongefundeerde beschuldigingen verspreid werden met vaak de meest ernstige gevolgen, maar dat dat nu nog steeds gebeurt. En daar moeten we ons bewust van zijn, zeker niet aan meedoen en er actie tegen ondernemen.

‘Heksenvervolgingen zijn weliswaar verleden tijd, maar uitsluiting door angst en haat zijn nog altijd aanwezig’, luidde de kop van de uitnodiging die de Oudewaterse burgemeester Danny de Vries toestuurde. En in die uitnodiging staat onder andere: ‘Met de interactieve en innovatieve tentoonstelling Anders?! houdt Museum de Heksenwaag in Oudewater bezoekers een pijnlijke spiegel voor. Centraal staat de vraag: hoe was het om vroeger ‘anders’ te zijn, hoe is dat tegenwoordig en wat houdt dat vervolgens in? Op een indringende wijze wordt onder andere met de modernste technieken (VR/AI installatie) zichtbaar en voelbaar gemaakt dat de heksenvervolgingen in de 15e, 16e en 17e eeuw weliswaar tot het verleden behoren, maar dat het mechanisme van uitsluiting, dat toen in zijn volle gruwel is toegepast, nog steeds plaatsvindt.’

Iedereen die deze tentoonstelling mogelijk heeft gemaakt hield een helder betoog waarom een bezoek aan Anders?! bijzonder belangrijk is. Wethouder Walther Kok knoopte de verhalen aan elkaar. “We weten allemaal dat als het weer een beetje tegenvalt, dat niet aan heksen te wijten valt”, liet hij de bezoekers weten die allemaal een gekleurd polsbandje uitgereikt gekregen hadden met de tekst ‘Ik ben anders’, want … is niet iedereen anders?! Als eerste kreeg De Vries het woord, waarin hij uitgebreid inging op de totstandkoming van de tentoonstelling: geen eenvoudige opdracht, drie jaar aan gewerkt, heel veel medewerking van allerlei kanten. Maar uiteraard stond hij ook uitgebreid stil bij de lessen die we uit het verleden kunnen trekken: van uitsluiting naar een inclusieve samenleving, van stereotiepe beelden naar de mensen die daar met hun emoties en wellicht verdriet achter zitten. “Wij hebben de sleutel om het tij te keren.”

De ‘Heks van Almen’

Manja Bedner speelde in 2022 tot driemaal toe in een steeds praktisch uitverkochte Klepper de rol van Aleyda, de eerste vrouw die in Nederland, beschuldigd van hekserij in 1472, levend werd verbrand. Voorstelling De Heks van Almen, uitgevoerd door de Theatermakers Achterhoek ging in première op het kerkplein van Almen, een plek met deze wel heel lugubere geschiedenis en was vanaf 2020 88 keer te zien op locaties door het hele land. Manja noemde deze voorstelling dan ook ‘een levend monument van eerherstel voor mensen die onschuldig terechtgesteld zijn tijdens de heksenvervolgingen.’ Zij werd een van de drijvende krachten achter deze nieuwe tentoonstelling.

Europese primeur en discriminatie

Paul van Heel van SDG Hub heeft zich samen met Roger ter Heide van ImproVive afgevraagd hoe zij konden bijdragen aan deze tentoonstelling. De wijze waarop ICT, ChatGTP en AI hier en nu worden ingezet zijn een Europese primeur: “Je luistert niet alleen naar een verhaal, maar je wordt er zelf onderdeel van.” Na al deze inleidingen was er een rustgevend muzikaal intermezzo. Martijn Kant speelde en zong Una palabra van Carlos Varela.

Rob van Muilekom, gedeputeerde in het college van de provincie Utrecht met onder meer de portefeuilles Sociale Agenda en Cultuur en erfgoed, liet, evenals Miny van Haestregt (’Zolang mensen - al dan niet opzettelijk - niet ingrijpen bij racisme houden ze racisme in stand.’), Coördinator Meldpunt Discriminatie provincie Utrecht wilden graag bijdragen aan de opening van deze tentoonstelling: “De eerste helft van dit jaar kregen we bij discriminatie.nl al meer klachten binnen dan het hele vorig jaar; ruim 600 meldingen. En ik weet dat het moed vraagt om iets dergelijke te delen, maar onze mensen helpen altijd op een zodanige wijze dat het de melder meer rust geeft.”

Isa van der Wee

“We vertelden alle bezoekers van ons kleine, maar wereldberoemde museum al over de zwarte bladzijde in de geschiedenis …”

“En nu kunnen we, dankzij een heleboel mensen, een heleboel hulp (enigszins geëmotioneerd noemde en roemde ze hen allemaal, ook de vrijwilligers en stagiaires) duidelijk maken dat we er nog niet zijn. De trefwoorden zijn vrijheid, verdraagzaamheid, verbondenheid en verscheidenheid. Diversiteit en inclusie moesten een plek krijgen in het museum en de verbinding tussen heden en verleden is nu gelegd. Wat ben ik trots.” Als laatste handeling voor de officiële opening droeg Isa een schitterend gedicht van Martijn Adelmund voor.

Puzzelstukjes

Zulayka Martis van ZEM was een van de organisatoren van deze bijzondere opening. Zij had onder andere de puzzelstukjes bedacht die veel van degenen die meegewerkt hadden aan de realisatie van deze tentoonstelling bij de ingang van Museum de Heksenwaag op hun plaats moesten leggen voor de daadwerkelijke officiële opening.

In kleine groepjes mochten alle aanwezigen een blik werpen op Anders?! en iedereen vond dat te kort, dus komen alle bezoekers nog wel een keer terug. Zeker ook Ruben, zoon van wethouder Bas Lont, die graag met zijn vader was meegegaan omdat hij met de rol die het interactieve scherm speelde naar zijn zin niet genoeg tijd kon doorbrengen. Een van de vrijwilligers liet weten dat de namen van de slachtoffers die tijdens de heksenvervolging vielen en nu bij de ingang op de muur van ‘t museum staan al heel wat los raakt: “Je ziet heel veel mensen, ook al komen ze soms niet eens binnen, naar aanleiding van al die namen met elkaar in discussie gaan.”

En beneden hing over een kamerscherm, als stille getuigenis van een drama dat zich destijds afspeelde, maar waarvan er zich op andere wijze zich nog steeds drama’s afspelen, het hemd van ‘de heks van Almen’.