De Feniks van Oudewater

Nettie Stoppelenburg staat bekend als ‘stadshistoricus van Oudewater’. Terecht. Zij is hier geboren en getogen, altijd blijven wonen, studeerde archeologie, geschiedenis en kunstgeschiedenis en heeft enorm veel uitgeplozen en vervolgens gepubliceerd over Oudewater. En nu dus een nieuw boek van haar hand: De Feniks van Oudewater.

Nettie Stoppelenburg zegt daarover: “Vanaf 1572 is er in verband met de dreiging dat Oudewater ingenomen zou worden enorm veel gedaan om de stad te versterken. Dat willen mensen nog wel eens vergeten. En ook Woerden wilde Oudewater helpen. In 1575 stuurden ze soldaten om dijken door te steken, maar die kwamen net te laat. Uiteindelijk hielpen ze daar bij toeval zichzelf mee, want de Spanjaarden konden toen niet oprukken naar Woerden.” Op de flaptekst staat onder andere te lezen: ‘In juli 1575 begon een Spaans offensief tegen de grenssteden tussen Holland en het Sticht: Woerden, Oudewater en Schoonhoven. Oudewater was het eerste slachtoffer. In de voorafgaande jaren waren de middeleeuwse vestingwerken versterkt en uitgebreid, maar het was niet voldoende om de beschieting en de bestorming te weerstaan. De vijandelijke soldaten trokken moordend en plunderend door de stad terwijl de burgers delen van de stad in brand staken.’

Na de ‘Oudewaterse Moord’ de wederopbouw

Maar het boek handelt niet alleen over de gruwelen en ellende die destijds plaatsvonden, maar zeker ook over de wederopbouw. Nettie: “Wij realiseren ons nauwelijks hoe ongelooflijk belangrijk de touwindustrie voor Oudewater is geweest. Want door die enorme bedrijvigheid waren er ook veel bierbrouwerijen, was er veel textielindustrie, zelfs zilversmeden en natuurlijk geldhandel, een bank.” Vanaf 1572 is er veel gedaan vertelt de flaptekst ons: ‘Het duurde een jaar voordat de wederopbouw van Oudewater kon beginnen. Niet alleen de bouw van nieuwe vestingwerken en de herbouw van de huizen, maar ook de wederopbouw van een samenleving. Overlevenden keerden terug, nieuwkomers waren welkom en ondanks de financiële moeilijkheden werden vluchtelingen en hulpbehoevenden opgevangen. Vooral dankzij de touwindustrie keerde de welvaart in de stad terug en de bouwmeesters uit de tijd van de wederopbouw bepalen nog steeds het beeld van de stad.’

Religieuze twisten

Maar niet alles ging van een leien dakje. ‘Niettemin, de tolerantie die de eerste jaren na de aanvang de herbouw kenmerkte, verdween toen de stad door religieuze twisten steeds verder verdeeld raakte. Pas in 1650 gaf het stadsbestuur opdracht voor het grote schilderij van de ‘Oudewaterse Moord’. Het vervulde vanaf het begin een belangrijke rol in de jaarlijkse herdenking. Was de ‘Oudewaterse Moord’ in de eerste decennia een propaganda item voor de opstand, geleidelijk aan verdween het verhaal uit de geschiedenisboeken. Niet in Oudewater: daar wordt nog steeds herdacht.’

Kermis en carnaval

Wie dacht dat feesten in Oudewater pas van recente datum is, heeft het goed mis. Kort na de het begin van de wederopbouw zochten de mensen een uitlaatklep meldt het boek: ‘In de stadrekening van het jaar 1578 staat al een kermis vermeld. Ook al lag de halve stad in puin, de burgers konden niet zonder een feestje.’ Zelfs in de tijd van het protestantisme speelde carnaval zeker een rol: ‘En ook carnaval was niet zomaar verdwenen. In de rekeningen van het Gasthuis staat in 1582, … voor ‘vastelavont’, carnaval dus, een vleesmaaltijd genoteerd.’

De Feniks van Oudewater

De feniks is een fabelachtige vogel die symbool staat voor transformatie, vernieuwing, wedergeboorte en meer. Volgens de mythologie is het meest bijzondere aan de feniks dat ze zichzelf kan verbranden en daarna uit haar eigen as herrijst, sterker en mooier dan tevoren. Nettie Stoppelenburg: “De Oudewaternaren hebben de stad grotendeels zelf in de brand gestoken, maar diezelfde stad daarna weer sterker en mooier opgebouwd. En niet allen de stad maar ook de samenleving in die stad. En die is er nog; een krachtige samenleving.”

Nettie Stoppelenburg werkte als medewerker educatie en informatie bij Het Utrechts Archief. Sinds zij in 1999 betrokken raakte bij de oprichting van Het Touwmuseum in Oudewater doet zij archiefonderzoek naar de geschiedenis van deze stad. Zij publiceerde hierover onder andere in het tijdschrift Heemtijdinghen, in het Jaarboek Oud-Utrecht en in het tijdschrift Gens Nostra.

Binnenkort is De Feniks van Oudewater, met nog veel meer boeiende verhalen, te koop bij de PLUS, Museum De Heksenwaag en de TIP, maar voor wie haast heeft is het ook te bestellen bij Uitgeverij Verloren, Hilversum.