De Oudewaterse Moord - 450 jaar geleden

Het Beleg van Oudewater vond plaats tussen 19 juli en eindigde in een bloedbad op 7 augustus 1575, tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Deze gebeurtenis wordt ook wel het Bloedbad van Oudewater of Oudewaterse Moord genoemd.

Deze Oudewaterse Moord vond dus plaats tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), de opstand van de Zeventien Provinciën tegen drie opeenvolgende koningen van het Spaanse Rijk, waaronder Filips II. Het conflict begon als een bestorming van katholieke gebouwen door protestantse groepen: de Beeldenstorm. Filips II stuurde de hertog van Alva naar de Nederlanden, om de rust terug te brengen en het katholicisme op te leggen als staatsgodsdienst. Toch kon alleen het graafschap Holland onafhankelijk blijven, mede dankzij het gebruik van inundaties. Aanvankelijk had Alva succes, maar in 1573 begon het tij te keren, bij Alkmaar. Maar nog steeds werden steden door de Spaanse troepen belegerd, waaronder Oudewater.

Eerste Vrije Statenvergadering

In Oudewater was al in 1568 een garnizoen van het reguliere Spaans-Nederlandse leger gevestigd. Adriaen van Swieten trok op 19 juni 1572 met twee boerenwagens met circa vijftig geuzen (rebellen) en één ruiter de stad binnen. Op weg naar de markt voegden zich nog vijftig burgers bij de groep. Van Swieten hield een tirade bij de vroedschap tegen de koning en eiste dat regenten en schutterij een eed van trouw zouden afleggen aan het gezag van de prins waar zij zich na enig beraad bereid toe verklaarden. Een van de voorwaarden was wel dat de mensen niet om hun geloof lastiggevallen mochten worden. De raad van de stad nam dezelfde week nog deel aan de Eerste Vrije Statenvergadering in Dordrecht, en erkende Willem van Oranje als hun stadhouder.

Kostbare oogst en ontzettingsleger

Willem van Oranje had vernomen dat het Spaansegezinde Leger van Vlaanderen zich op het zuidelijke kwartier zou richten en stuurde brieven naar Oudewater om de landerijen rond de stad onder water te laten zetten en vrouwen en kinderen naar Gouda te evacueren. Veel boeren die hennep verbouwden ten bate van de lokale touwindustrie protesteerden hiertegen: dit zou hun kostbare oogst verloren doen gaan (!). Op 19 juli bereikte het leger de stad. Het beleg duurde een week voort en bestond uit kleine beschietingen over en weer. Op 6 augustus had het leger tientallen kanonnen gestationeerd. Enkele burgers hielden op de wallen een spotprocessie met beelden en goederen die uit de kerk waren gehaald waarmee zij de woede van de katholieke aanvallers aanwakkerden. Het lukte Willem van Oranje (die in Gouda verbleef) niet om een ontzettingsleger bijeen te brengen.

Gevochten voor hun leven

In de nacht van 6 op 7 augustus wisten stedelingen een geslagen bres nog te stutten, maar de volgende ochtend wist het leger na een korte beschieting alsnog de stad binnen te dringen. Toen om 12 uur de bestorming begon verdedigden schutterij, huurlingen, burgers, vrouwen en kinderen de stad. Alle inwoners inclusief de vrouwen en kinderen, vochten voor hun leven. Ze goten brandende pek over de belegeraars, en smeten met stenen en brandende hoepels. Toen ze zich moesten terugtrekken kwamen er nog meer soldaten binnen de stadsmuren. Gevoed door de wraak over hun verloren kameraden, de bespotting van hun geloof en het gebrek aan soldij begonnen de Spaanse huurlingen een bloedige strooptocht.

Een triest resultaat

Mannen, vrouwen en kinderen werden omgebracht. Sommige burgers staken hun eigen huizen in brand om het plunderen tegen te gaan. Hierdoor o.a. werd een groot deel van de middeleeuwse bebouwing in puin gelegd. Het aantal slachtoffers van de Oudewaterse Moord is onbekend. Schattingen geven een indicatie van meer dan de helft van de bevolking. In 1615 bevonden zich nog in Oudewater meer dan 300 overlevenden.

Herbouw

De herbouw en herbevolking van de stad heeft nog jaren geduurd. Na de moord werd Oudewater volgens het oude stratenpatroon maar mét de rijkdom van de Gouden Eeuw herbouwd. Veel van de historische panden in de binnenstad dateren uit deze periode. Nog elk jaar worden het beleg en de moord op Oudewater herdacht op de eerste zondag na 7 augustus. Dit is de oudste nog bestaande herdenkingsceremonie van Nederland.

De Oudewaterse Moord van Dirck Stoop

In het stadhuis van Oudewater hangt een schilderij van bijna vijf meter lang en twee meter hoog. Het werd in 1650 geschilderd door Dirck Willemsz Stoop en het beeldt de gebeurtenissen van 7 augustus 1575 af, de ‘Oudewaterse Moord’.

Tijdens de openingsuren van het Stadsmuseum, in augustus op de data 2, 3, 9, 10, 16, 17, 23, 24, 30 en 31, van 13.00 tot 16.00 uur is deze te bezichtigen. Het Stadsmuseum Oudewater is gevestigd in het Stadhuis van Oudewater, Visbrug, 3421 AH Oudewater. En de entreeprijs is een vrijwillige bijdrage met als richtprijs 2 euro p.p. voor het fonds ‘Werkgroep Stadsmuseum’.

Uitnodiging: 

Op zondag 10 augustus vindt in de Grote of Sint-Michaëlskerk te Oudewater een herdenkingsdienst plaats ter gelegenheid van het feit dat het dit jaar exact 450 jaar geleden is dat het Beleg van Oudewater plaatsvond. De herdenking dit jaar is extra bijzonder en alle Oudewaternaren zijn ervoor uitgenodigd. Velen hebben zich al aangemeld, maar er is nog wel plaats voor meer mensen. Het programma begint om 12.00 uur en omvat, naast muzikale bijdragen, een historische reflectie op het schilderij De Oudewaterse Moord van Dirck Stoop en een beschouwing over de betekenis van deze tragedie - toen, nu en in de toekomst. De plechtigheden eindigen rond 13.30 uur. Aansluitend is er gelegenheid tot ontmoeting tijdens een gezamenlijke lunch. Alle Oudewaternaren zijn welkom, maar vol is vol. Daarom wel vooraf aanmelden via: marja@knotters.nl.