Wie transparantie belooft, moet ook antwoorden

Een democratie draait niet alleen om stemmen, maar om controleerbaar bestuur. Inwoners moeten kunnen begrijpen hoe besluiten tot stand komen, waarom regels worden toegepast en welke afwegingen daarbij worden gemaakt. Zonder die transparantie ontstaat afstand. En waar afstand ontstaat, groeit wantrouwen.

Juist daarom vervult de journalistiek een belangrijke rol. Niet als tegenstander van het bestuur, maar als waakhond van de democratie. Door vragen te stellen, informatie te toetsen en inzicht te geven in besluitvorming. Dat is geen lastige houding, maar een essentieel onderdeel van een open bestuurscultuur.

Tijdens de verkiezingscampagne spraken partijen zich uit over de stelling dat in Montfoort regels voor iedereen gelijk moeten gelden. De VVD die deze verkiezingen als winnaar uit de bus kwam, benadrukte daarbij dat regels duidelijkheid, rechtsgelijkheid en een zorgvuldige ruimtelijke ordening moeten bieden. Tegelijk stelde de partij dat regelgeving goede ontwikkelingen niet onnodig moet blokkeren en dat gezond verstand nodig is om ontwikkelingen mogelijk te maken, niet om ze tegen te houden.

Dat zijn belangrijke uitgangspunten. Maar rechtsgelijkheid bestaat niet zonder transparantie. Alleen wanneer inzichtelijk is hoe regels worden toegepast, kan worden vastgesteld of iedereen inderdaad gelijk wordt behandeld. Openheid over afwegingen is daarom geen extra, maar een voorwaarde.

Transparantie betekent ook dat redelijke bestuurlijke vragen gewoon worden beantwoord. Zeker wanneer die vragen gaan over algemeen beleid en niet over individuele belangen. Het beantwoorden daarvan zou geen ingewikkeld proces moeten zijn. Het is immers onderdeel van publieke verantwoording.

Wanneer antwoorden uitblijven, ontstaat een probleem. Niet alleen voor journalisten, maar vooral voor inwoners. Zij moeten erop kunnen vertrouwen dat bestuurders openheid geven over hun keuzes. Dat vertrouwen wordt niet opgebouwd met grote woorden, maar met eenvoudige daden: uitleggen, toelichten en verantwoorden.

Het is dan ook niet normaal wanneer journalisten uiteindelijk WOO-verzoeken moeten indienen om basale bestuurlijke informatie boven tafel te krijgen. De Wet open overheid is bedoeld als vangnet, niet als standaardroute. Wanneer dit instrument nodig wordt om antwoord te krijgen op redelijke vragen, zegt dat iets over hoe transparant een bestuurscultuur werkelijk is.

Hier raakt het debat ook aan het vertrouwensbeginsel, een kernprincipe van behoorlijk bestuur. Inwoners mogen erop vertrouwen dat toezeggingen van een overheid niet zomaar veranderen. Wordt tijdens een proces de procedure aangepast of besluitvorming uitgesteld, dan rijst de vraag of de regels nog voor iedereen gelijk gelden. Dat raakt direct aan transparantie en ondermijnt vertrouwen.

Met vijf zetels werd de VVD de grootste partij in Montfoort en ligt het voor de hand dat zij bij de coalitievorming de kar gaat trekken. Juist daarom is de vraag relevant: zullen deze mooie woorden over rechtsgelijkheid en gezond verstand straks ook in de praktijk worden waargemaakt? Voor een goed functionerende democratie is het antwoord daarop van wezenlijk belang. Transparantie begint immers niet bij grote beleidsstukken, maar bij iets eenvoudigs: redelijke vragen die gewoon worden beantwoord.

Sjoukje Dijkstra