Maquette Montfoorts kasteel is AF!

Door: Sjoukje Dijkstra 2 juli 2025, 18:00 Algemeen

‘Eindelijk weten we hoe het kasteel er echt uit zag!’

Hoe zag het middeleeuwse kasteel van Montfoort er werkelijk uit, voordat het in 1672 werd opgeblazen door de Fransen? Het antwoord op die vraag is nu te bewonderen in Stadsmuseum De Knoperij: een indrukwekkende maquette van bijna anderhalve meter lang, waarin het kasteel minutieus is nagebouwd met hier en daar een beetje gebruik van eigen fantasie van de bouwers. Opvallend detail? Het kasteel blijkt een ringburcht te zijn geweest, en dus veel ronder van vorm dan lang werd aangenomen.

Het idee voor de maquette leefde al langer binnen de Stichting Oud Montfoort (SOM), maar pas het afgelopen jaar kwamen alle puzzelstukjes bij elkaar. “De meeste mensen denken bij het kasteel van Montfoort aan een rechthoekig gebouw, zoals op de bekende stadsplattegrond van Blaeu uit 1649”, zegt Lex van Wijk, initiatiefnemer en nauw betrokken bij het onderzoek. “Maar toen we oude gravures van verschillende kanten naast elkaar legden en combineerden met funderingsgegevens uit de jaren tachtig, kwamen we tot de conclusie dat het een ringburcht moet zijn geweest.”

Een ringburcht is een kasteel met een versterkte woontoren, met ervoor een voorburcht met diverse bijgebouwen. “Dat was voor ons ook echt een verrassing”, vertelt Lex. “We zijn altijd uitgegaan van een rechthoekige opzet, zoals bij Loevestein. Maar alles wees erop dat de kern van ons kasteel ongeveer rond was, met een diameter van 43 meter.”

Een project van liefde en lijm

Samen met maquettebouwer Jan van Loon en Peter Gruters werkte Lex een jaar lang, elke donderdagochtend van half tien tot twaalf, aan de bouw van het model. “We hebben er ongeveer 300 uur aan gewerkt”, vertelt Peter. “En we wilden geen fantasiekasteel bouwen, maar echt iets maken dat zo dicht mogelijk bij de historische werkelijkheid ligt.”

De maquette is gemaakt van PVC, met de hand gezaagd en verlijmd met chloroform. “Het is precies werk, maar dit materiaal is ideaal”, zegt Jan. “Ik heb eerder al het Bakkershuis in Montfoort in miniatuur gebouwd, dat was een mooie oefening.” Lex vertelt dat Jan al dakpannetjes had gekocht, maar dat hij daar zelf minder enthousiast over was. Hij wil de aankleding bewust sober houden, zodat bezoekersruimte hebben om hun eigen fantasie te gebruiken bij het bekijken van het kasteel.

Gravures, boedelbeschrijvingen en veel giswerk

Een belangrijk houvast bij de reconstructie waren de funderingen die in de jaren tachtig zijn blootgelegd tijdens archeologisch onderzoek. “Daaruit bleek onder meer dat de diameter van de ringburcht 43 meter moet zijn geweest”, vertelt Lex. “Ook konden we op basis van de funderingssporen inschatten hoe hoog bepaalde muren waren - tot wel twaalf meter, zonder het dak mee te rekenen. De donjon moet zelfs ongeveer 25 meter hoog zijn geweest.”

Om hun aannames verder te onderbouwen, keek het team ook naar kastelen uit dezelfde bouwperiode. “Tijdens vakanties bezocht ik onder meer de Romantische Strasse in Duitsland, waar nog een paar ringburchten staan”, vertelt Jan. “Dat gaf ons inspiratie en vergelijkingsmateriaal.”

Lex vult aan: “Ook Loevestein is een nuttig referentiepunt - al is dat geen ringburcht, het is wel grotendeels intact. Zo krijg je gevoel voor de schaal en de functie van bepaalde bouwelementen. In die vergelijking viel op dat Montfoort echt iets bijzonders had, vooral door de ruime voorburcht.”

Een van de grootste uitdagingen was het achterhalen van de juiste indeling. “We hadden te maken met tekeningen die elkaar soms tegenspraken”, vertelt Lex. “De enige gravure waar je echt goed kon zien wat er in de voorburcht stond, was er één van Roelant Roghman - getekend vanaf de omloop van de kerk. Rogman was een kastelentekenaar uit de zeventiende eeuw, bekend om zijn details. Zijn werk geldt als waardevolle bron voor historisch onderzoek, al is het niet altijd even betrouwbaar als bouwkundige weergave - getekend vanaf de kerk. Andere tekeningen plaatsten de donjon (hoge woontoren) zomaar op een andere plek.”

Daarom werd ook archeologisch materiaal geraadpleegd én een boedelbeschrijving uit vroegere tijden. “Daarin stond bijvoorbeeld dat er een bibliotheek was met 61 boeken, een kapel, een wapenkamer, bottelarij en een brouwerij”, zegt Lex. “Dat geeft je een idee hoe het kasteel functioneerde. De donjon was echt de woonruimte voor de burggraaf en zijn personeel, waar zich ook een kaaskamer bevond - handig bij een belegering, dan had je in elk geval iets op je brood. In de voorburcht zaten de bedrijfsruimtes, zoals de bottelarij, brouwerij en de garderobes. Je ziet aan zo’n lijst dat het kasteel behalve een verdedigingswerk ook echt een bestuurlijk en economisch centrum was.”

Hoewel er nog weinig bekend is over de specifieke personen die in de burcht woonden, is wel duidelijk dat de burggraaf en zijn huishouding een centrale rol speelden. “Er werd bestuurd, geadministreerd en bewaakt. En tegelijk was het ook een plek waar geleefd werd - met boeken, religie, eten en drinken. Dat maakt het menselijk en tastbaar”, zegt Lex. Peter vult aan: “En dan had je ook nog twee ophaalbruggen, één voor de voorburcht en één tussen de voorburcht en het kasteel. Daarnaast was er nog een brug richting wat we de Koude Hoek noemen. De gracht was oorspronkelijk dertig meter breed. Nu ligt daar een provinciale weg.” Bij de bushalte Kasteelplein is nog een herbouwd stukje muur te vinden bij de Stadsgracht. Dat stuk muur geeft aan tot hoever de Kasteel bebouwing liep.

Virtueel de poort door?

De maquette is nu te zien in museum De Knoperij aan de Keizerstraat, compleet met glazen stolp. Maar het project is nog niet klaar. “We hebben plannen om de maquette te digitaliseren”, vertelt Lex. “Dan kunnen basisschoolleerlingen straks met een iPad of telefoon door het kasteel ‘lopen’ en zelf ontdekken waar bijvoorbeeld de bottelarij of kaaskamer was. Het is een manier om geschiedenis tastbaar te maken.”

Er is al een subsidieaanvraag gedaan, maar het is nog even afwachten of die wordt toegekend. “Als het lukt, hopen we uiteindelijk zelfs met VR-brillen door het middeleeuwse kasteel te kunnen wandelen. Maar dat is allemaal een kwestie van geld.”

Van fantasie naar verwondering

De fysieke maquette is nu al meer dan de moeite waard. “De inwoners van Montfoort zullen hun beeld van het kasteel moeten bijstellen”, denkt Peter. “Je krijgt pas echt een goed beeld van hoe indrukwekkend het was als je dit ziet.” Lex knikt: “Dat was precies wat we wilden - voor onszelf, voor de mensen in Montfoort en voor wie hier op bezoek komt. We zijn trots op de poort die er nog staat, maar hadden tot nu toe geen idee wat erachter gezeten heeft. Dat beeld komt nu tot leven.”

Stadsmuseum De Knoperij, Keizerstraat 25, Montfoort