Stadsmuseum De Knoperij zoekt verhalen en foto’s over grote gezinnen

In Stadsmuseum De Knoperij in Montfoort wordt gewerkt aan een nieuwe tentoonstelling over grote gezinnen. Vooral in de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw waren gezinnen met tien of meer kinderen geen uitzondering. Met de expositie wil het museum laten zien hoe het dagelijkse leven er toen uitzag, aan de hand van persoonlijke verhalen, herinneringen en foto’s.

“We hebben eigenlijk nog heel weinig gehoord”, zegt Peter Gruters. “Maar omdat we graag Montfoortse verhalen willen, dachten we: we gaan gewoon een oproep doen en laten de mensen maar komen.” Daarbij houden de initiatiefnemers er rekening mee dat niet iedereen zijn verhaal zomaar deelt. “Sommigen zeggen: ik wil het je wel vertellen, maar niet dat het wordt tentoongesteld. Schaamte kan een rol spelen. Dat moet je respecteren.”

Hoe was het om met zoveel broers en zussen onder één dak te leven? Peter Versloot herkent de beelden die vaak terugkomen. “Je hoort veel verhalen over alle jongens bij elkaar en alle meisjes bij elkaar, achter een gordijn op zolder”, vertelt hij. “Of met z’n allen in één groot bed. Hoe ging dat met zoveel kinderen in een klein huisje ? Dat willen we graag horen.”

Wassen in de teil

De praktische kanten van het leven in grote gezinnen komen al snel ter sprake. “Het wassen gebeurde vaak in de woonkamer, omdat dat het enige vertrek was dat warm was”, zegt Peter Gruters. “Dan werd er een grote teil neergezet. Mijn moeder sjouwde met heet water vanaf het fornuis. Dat ging in de teil, koud water erbij, mengen en dan was het goed. En iedereen ging erin, van groot tot klein, allemaal in datzelfde badwater.” Van der Made lacht: “Dan had je mazzel als je de eerste was.”

Altijd buiten

De huizen waren klein en de gezinnen groot. “Door dat ruimtegebrek was je veel meer buiten”, zegt Gruters. “Die kinderen waren eigenlijk alleen ‘s nachts binnen.” Versloot herkent dat beeld. “We waren inderdaad altijd buiten. Dat was vanzelfsprekend.” Van der Made vult aan: “De buren woonden soms honderd meter verderop. Je zat al in de boomgaard voordat je ze zag.”

Ton van der Made vertelt dat zijn moeder zelf uit een gezin van zestien kinderen kwam. “Ze is 21 keer zwanger geweest”, zegt hij. “Dat is niet niks.” In zulke gezinnen werden de oudste kinderen vaak vroeg ingeschakeld. “Eén van de oudere meisjes moest in de vierde klas van school af. Die moest thuis helpen, aardappelen schillen en zorgen voor de jongere kinderen.”

Eten was eenvoudig en daar werd niet over gediscussieerd. “Je at wat de pot schafte”, zegt Peter Gruters. “Er was geen sprake van: dat lust ik niet.” Van der Made beaamt dat. “Veel gezinnen hadden een eigen volkstuin. Dan at je soms wekenlang bonen als ze rijp waren. En daar hoorde je niemand over.”

Zingen bij de ooievaar

Naast de sobere kanten waren er ook warme en bijna speelse rituelen. Peter Versloot vertelt over een verhaal van Joke de Wissel. “Elke keer als er bij hen een kind werd geboren, moesten de andere kinderen het huis uit”, vertelt hij. “Dan moesten ze bij het ooievaarsnest bij Hoogstraat 6 gaan zingen, omdat die zogenaamd de baby had gebracht.” Lachend: “Alle kinderen stonden daar te zingen. Dat soort verhalen zegt veel over hoe men toen met geboorte en gezin omging.”

De pater aan de deur

De Knoperij wil in de tentoonstelling ook onderzoeken of er verschillen waren tussen katholieke en protestantse gezinnen. “Bij katholieke gezinnen kwam de pater soms gewoon langs als het lang duurde voordat er een kind kwam”, zegt Ton van der Made “Dan vroeg hij: ‘Zit het zaad al in de akker?’” Die bezoeken maakten indruk. “Zo’n man in een lange zwarte pij, die kwam elk jaar op huisbezoek.”

Volgens de mannen speelde geloof in beide stromingen een belangrijke rol bij de omvang van gezinnen. “Vanuit de kerk was er toch wel het idee dat je je moest vermenigvuldigen”, zegt Gruters. Tegelijkertijd was er weinig kennis over voorbehoedsmiddelen. “Er was nauwelijks seksuele voorlichting”, zegt Van der Made. “Ze wisten vaak niet hoe het moest stoppen.”

De tentoonstelling laat niet alleen nostalgie zien, maar ook de schaduwzijden. “In veel grote gezinnen overleden kinderen op jonge leeftijd”, zegt Versloot. Soms kreeg een later geboren kind dezelfde naam als een overleden broertje of zusje. “Hoe dat voelde, daar zijn we juist benieuwd naar.” Ook armoede speelde een rol. “Kinderen werden soms vroeg van school gehaald om mee te werken”, zegt Van der Made. “Meisjes gingen in betrekking bij andere gezinnen. Die mochten soms alleen in het weekend naar huis.”

Oproep

De nieuwe expositie gaat vanaf 1 maart van start. “Als mensen eenmaal beginnen te vertellen, komt er van alles los”, zegt Peter Gruters. “En juist die persoonlijke herinneringen maken zo’n tentoonstelling.”

Wie verhalen wil delen of foto’s heeft van het dagelijks leven in een groot gezin, is van harte welkom om gewoon eens binnen te lopen bij Stadsmuseum De Knoperij. Een persoonlijk gesprek heeft de voorkeur. Wie dat prettiger vindt, kan zich ook melden via info@oudmontfoort.nl. Ook oude foto’s en voorwerpen uit die tijd zijn welkom.