Assepoester

Vóór 1917 was Rusland een land met een cultuur: Schrijvers, componisten en beeldend kunstenaars brachten een schat aan vaderlands erfgoed voort: Poesjkin, Tsjaikovski, Tsjechov, Kandinsky, Katchaturian, Nabokov, Turgeniev, Chagall, te veel om op te noemen en van internationale faam.

Maar met de revolutie van 1917 verloor het Russische rijk in één klap een groot en belangrijk deel van de aristocratie, de burgerij en zijn cultuur, en aangezien het Frans in Sint Petersburg en Moskou de tweede taal was, zochten veel Russen hun toevlucht in Parijs. Eén van hen was dr. Timofej Pnin, een taalkundige die zowel Russisch als Duits, en ook Frans en Engels beheerste. Pnin, wie weet een nom de plume van Nabokov, reisde toen de gelegenheid zich voordeed verder naar de Verenigde Staten. Dat was toen nog voor velen het beloofde land, terwijl Rusland cultuurloos achterbleef met een volk van achterdochtige krotenkwekers, botte bolsjewieken en geheime politie.

In het beloofde land kon Pnin zelfs professor in de vergelijkende taalwetenschap worden, weliswaar niet aan de hoogst aangeschreven universiteit maar toch een benoeming met aanzien en bewonderaars. Hoewel Pnin van nature niet graag op de voorgrond trad en hij ook al geen erg onderhoudend type was, kwam prof. Pnin toch op menig lijstje van genodigden voor wetenschappelijke maar ook sociale bijeenkomsten voor.

Op een feestje bij één van zijn collega’s raakte Pnin in gesprek met drie dames en het ging over het bekende sprookje van Assepoester en het glazen muiltje dat niemand anders paste dan het sloofje van boze tantes: helemaal van haar stuk was die dame ervan.

Maar Pnin verstoorde dat beeld wreed door vast te stellen dat het om een verkeerde vertaling ging: want een glazen schoentje, dat kón toch helemaal niet, dat snapte mevrouw ook wel, dat was niet soepel, het voelt ijskoud aan, het is veel zwaarder dan een schoentje van leer en bij elke misstap kan het zomaar breken en dan heeft de dame de vlijmscherpe glasscherven in de zachte holte aan de binnenkant van haar voetje.

En Assepoester was van oorsprong een Russisch sprookje, zei hij, en het materiaal van het schoentje was Belichny mekh, eekhoornbont dus, het allerfijnste leer dat er toen gemaakt werd, fourrure dat in het oudfrans ‘faire’ genoemd werd. En als je dat als Russische vluchteling een beetje on-frans uitspreekt klinkt het net als ‘verre’, dat glas betekent. En hoe, ging de professor voort, een uitgever van een sprookjesboek over Cendrillon (dat is de franse naam van Assepoester, en cendres zijn sintels) dat nu zó ondoordacht als ‘glas’ had kunnen opschrijven, daar had Pnin geen woorden voor.

Wat hij niet kon weten was dat Walt Disney in 1950 een film zou maken over Cinderella, mèt haar glazen muiltje, en dat daarmee de taalkundige fout vermoedelijk voor eeuwig onherstelbaar is geworden).

Wat wij allen inmiddels wèl weten, is dat de Amerikanen (en niet alleen Donald Disney) voortdurend sprookjes en onwaarheden verkondigen. Dat kun je op de lange termijn onmogelijk volhouden, net als de belofte van de heilstaat van Lenin en zijn opvolgers. Want Mark my Words: na de eerstvolgende Grote Revolutie (maar dan in de Verenigde Staten) blijft er van dat eens zo veelbelovende land niks anders over dan een hete woestijn waar de achterdocht heerst en je zelfs geen kroten meer kunt kweken.

Otto Beaujon