Sint Nicolaas in Oudewater

Hoe oud is Sinterklaas? Al minstens 500 jaar. Ga maar eens kijken naar het schilderij van Gerard David dat je kunt vinden in de Wijngaardstraat onder de poort naar de tuin van de Oudkatholieke kerk. Het is omstreeks 1506 geschilderd op eikenhout en dus al meer dan 500 jaar oud. Het houten paneel was oorspronkelijk een deel van de sokkel van een altaar en dat heet met een geleerd woord een predella.

Op het rechter paneel zie je twee meisjes en een jongen (de jongen houdt zijn knie voor zijn muisje). Ze hadden alle drie een merkwaardige en nog onbekende ziekte, en de dokter had hun voorgeschreven in een bad met geneeskrachtige kruiden te gaan zitten. Daar hadden ze al een paar weken zitten bibberen toen Sint Nicolaas, de kindervriend, onverwacht op 5 december voorbij kwam en die heeft hen toen genezen. Hij gaf ze de zegen, en ze mochten uit het bad en iets warms aantrekken. Merk op, dat Sint Nicolaas toen nog jong was: hij had nog geen baard.

Op het middelste schilderijtje komt Sint Nicolaas incognito bij een gezin dat een beetje aan lager wal geraakt was. Voor de drie dochters gaf hij een buideltje goudstukken aan de vader zodat die aan alle drie een bescheiden bruidsschat mee kon geven. Het is een middeleeuws voorbeeld van de Vriendenloterij en dergelijke.

Het linker schilderijtje toont een klein bloot ventje dat in een gouden schaal staat met een bodempje water uit een gouden waterkoker op de vloer. Een vrouw staat klaar met een grote zachte handdoek. Volgens de geleerden van toen is het ventje niemand minder dan de kleine Jezus die op zijn verjaardag God bedankt voor zijn geboorte, en daar moesten de mensen het maar mee doen. Maar op de achtergrond zie je een zorgelijk kijkende vrouw in een lichtblauwe pyjama in de bedstee liggen, en je zou toch zeggen dat ze de kraamvrouw kon zijn, maar als je na een jaar nog steeds op bed ligt is dat ook geen steekhoudende uitleg. Ach, aan de andere kant werd er toen ook wel met de tijdschaal gesjoemeld en is het misschien alleen symbolisch bedoeld.

Gesloopt

In 1506 was Gerard David 70 jaar oud, en hij deed zelf alleen nog maar echte luxe opdrachten voor portretten. Schilderijen als deze liet hij door de leerlingen, gezellen en meesterknechten van zijn atelier doen. Het was in die tijd niet gebruikelijk om schilderijen te ondertekenen, en als zo’n kerk tweehonderd jaar later afgebroken werd, kwamen de kunstwerken in de handel. Via-via of op veilingen werden ze dan verkocht aan verzamelaars en andere kunstliefhebbers. Vaak werd zo’n schilderij-op-eikenhout dan eerst in stukken gezaagd, want de drie voorstellingen afzonderlijk brachten meer op dan in één stuk. In dit geval is dat ook gebeurd.

Het rechter schilderij is te zien in het museum of Arts in Toledo, Ohio. De andere twee zijn terecht gekomen in de National Gallery of Scotland.

Otto Beaujon