Railfiets

Otto Beaujon

Afgelopen vrijdag werd in het smalspoormuseum in Valkenburg bij Leiden (leuk museum!) een boek gepresenteerd over het merk Simplex. Ik mocht erbij zijn. Als fietsenhobbyist denk ik bij Simplex meteen aan het Amsterdamse fietsmerk dat in 1965 ter ziele ging dankzij de onroerend-goedmaffia van toen, maar dat is een ander verhaal. Auteur Pieter van der Ham schrijft over dezelfde Simplex fabriek, die oorspronkelijk in 1895 opgericht was als machinefabriek. Behalve fietsen (vanaf het eerste uur) hebben ze ook motorfietsen, auto’s, kachels en bromfietsen gemaakt. Maar misschien het interessantste product waar Pieter zich in verdiept heeft, waren railfietsen. Die waren bedoeld voor plekken op de aardbol waar fietsen-op-de-weg niet erg praktisch was, bijvoorbeeld omdat de wegen niet bestonden, onverhard waren, uit blubber bestonden of de hellingen te steil waren, hoogstens geschikt voor een paard of een muilezel.

U raadt het al: de meeste van die railfietsen gingen naar Nederlands Indië, waar ze overal gebruikt werden waar spoorrails lag. Een eigenschap van spoorrails is dat de spoorwegmaatschappijen die zo vlak mogelijk proberen te houden, omdat locomotieven maar moeilijk bergop kunnen rijden. Sporen liggen zoveel mogelijk in rivierdalen, en gaan liever met een tunnel door de berg heen dan met het spoor er overheen. Veel fietsers hebben een soortgelijke voorkeur, en het idee van railfietsen was daarom nog niet zo gek. Er waren eenpersoons modellen met gespaakte wielen, modellen met plaatijzeren of gietijzeren wielen, er waren ‘lichte’ tweezitsmodellen die de twee berijders samen even van het spoor konden tillen als er een trein voorbij moest, of tweezitters waarvan één van beide moest trappen en de ander zich liet rijden, zoals hier op de foto de opzichter van de suikerfabriek Ketegan in Soerabaja. Als je weet dat er voor de Tweede Wereldoorlog meer dan tweehonderd suikerplantages en -fabrieken in Indië waren, dan snap je dat Simplex als feitelijke monopolist en vermoedelijk grootste producent van railfietsen ter wereld hier een hoogst aantrekkelijk afzetgebied had. Tinmijnen op Biliton, tabaksplantages op Sumatra, railfietsen met motortjes, railauto’s, railambulances, Simplex maakte ze allemaal. Het boek met honderden vermakelijke foto’s is een stukje verborgen geschiedenis van ons koloniaal verleden.