Een bijna vergeten verzetsheld

In het kader van 75 jaar bevrijding zullen we dit jaar regelmatig extra aandacht besteden aan gebeurtenissen tijdens de oorlogsjaren in ons stadje. In deze 100ste aflevering van ‘ff z@ppen naar de vorige eeuw’ aandacht voor een zeer sociaal bewogen inwoner, Arie den Boer. Hij is maar liefst 40 jaar gemeentesecretaris van Oudewater geweest. Maar ook tijdens de Tweede Wereldoorlog bekleedde hij bij het verzet een zeer belangrijke functie.

Arie den Boer

Voordat we ons verhaal gaan vertellen over de oorlogsbelevenissen van Arie den Boer eerst iets over zijn persoon. Arie werd op 19 juli 1894 in de gemeente Lange Ruige Weide geboren. Hij was de zoon van veehouder Pauwlus den Boer en Aaltje de Haan. Arie begon zijn werkzame leven als ‘volontair’ -een werkervaringsplek- op de secretarie van Hekendorp, Lange Ruige Weide en Papekop. Na nog op enkele andere gemeentehuizen gewerkt te hebben, kwam hij op 30 maart 1920 als gemeentesecretaris naar Oudewater. In datzelfde jaar trouwde hij met Agatha de Koning uit Waarder. Het echtpaar ging wonen op IJsselvere nr. 25, waar ook hun twee kinderen werden geboren.

Het verzet tijdens de oorlog

Dit kan in drie groepen verdeeld worden: de L.O. (Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers), de K.P. (Knokploeg), die eigenlijk een guerrilla voerde tegen de Duitsers en tenslotte verschillende spionagegroepen, die allerlei inlichtingen naar Engeland seinden. Alle drie de groepen waren ook in Oudewater vertegenwoordigd, maar waren niet strikt gescheiden. Zo verrichtte onze K.P. veel werk dat op het terrein van de L.O. lag, zoals clandestiene slachtingen terwijl L.O.-ers ook meehielpen met de ‘Spionagegroep Albrecht’.

De vele onderduikers maakten de vorming van een L.O. groep haast vanzelfsprekend. Een uiterst belangrijk onderdeel van hun werk was natuurlijk het vervalsen van stempels, formulieren en distributie-stamkaarten om aan de nodige voedselbonnen te komen. Het was dan ook een gelukkige omstandigheid dat gemeentesecretaris Den Boer en wethouder Van Vliet tot de L.O.-ers behoorden.

Gemeentesecretaris Arie den Boer was naast zijn werk voor de L.O. ook informant van de Spionagegroep Albrecht, die berichten over Duitse troepenverplaatsingen doorgaf aan de geallieerden via een geheime zender, die naar zeggen, zich bij Gaikhorst in Hoenkoop bevond. Het lidmaatschap van deze Albrechtgroep zou hem fataal worden.

Woendag 4 oktober 1944

Een maand daarvoor was het nog Dolle Dinsdag geweest en dacht iedereen dat de bevrijding nabij was. Maar het was allemaal ‘fake news’ geweest, zouden we nu zeggen.

Arie den Boer zat die ochtend om acht uur rustig te ontbijten toen er plotseling hevig op de deur werd gebonsd. Er stonden Landwachters voor zijn deur (De Landwachters werden ook wel N.S.B.-soldaten genoemd). Den Boer werd onmiddellijk gearresteerd en naar een schuur gebracht die naast de woning stond. Daar werd de arme man door de Landwacht meteen ondervraagd over brieven die hij kreeg van Werrie uit Lopik. Zij wilden weten waar die brieven naar toe gingen. Den Boer antwoordde: “Deze brieven worden door een onbekend persoon bij mij opgehaald.” Daar namen de ‘heren’ geen genoegen mee. Hun antwoord was meerdere klappen in het gezicht en op het lichaam van Arie den Boer. Daarna werd hij weggeleid. Tot zijn verbazing moest hij plaatsnemen op de brandweerwagen van Veldhuizen (een buurtschap bij De Meern). Er zaten al andere mannen die hij goed kende geboeid op de wagen .

Dit alles was het gevolg van wat er de dag ervoor in Veldhuizen had plaatsgevonden.

Dinsdag 3 oktober

De in 1909 te Baarn geboren Zwier Regelink was leraar geschiedenis en aardrijkskunde op het gymnasium van Amersfoort, maar ook, onder de schuilnaam Van Straaten, ‘Districtscommandant van de Landelijke Onderduikersorganisatie L.L. Zuidwest Utrecht’, een tak van de Albrechtgroep. In die functie had hij op dinsdag 3 oktober 1944 een afspraak met het verzet te Veldhuizen in café ‘Het wapen van Gouda’ beter bekend onder de naam ‘café Huigen’, naar de eigenaar.
Maar juist op dezelfde dag had ook een groep Landwachters een bijeenkomst in Veldhuizen. Na afloop van hun bijeenkomst besloot Landwachter Driesen, die toen in Veldhuizen woonde, met enkele van zijn kompanen ook naar hetzelfde café te gaan. Toen ze binnenstapten was er geen volk aanwezig en zagen ze niemand achter de toog staan. Waarschijnlijk was Huigen even een boodschap aan het doen. Had Driesen nou maar “Volk!” geroepen of zo, maar op een gegeven moment duurde het wachten hem te lang en ging hij op onderzoek uit. Hij liep achter om en kwam in een kamer terecht waar een voor hem onbekende man achter een bureau zat te werken. Het viel Driesen op dat de man schrok van zijn binnenkomst. Driesen kreeg meteen argwaan en riep naar zijn kompanen in het café naar hem toe te komen. Het bureau werd onderzocht en al gauw werd er belastend materiaal gevonden waaronder een brief met namen van verzetsstrijders van de Albrechtgroep rond Lopik en Oudewater.
De Landwachters hadden een belangrijke man, Zwier Regelink, uit het verzet te pakken, al wisten ze dat toen nog niet. Ze waren te voet naar het café gegaan en zaten nu met een arrestant opgescheept die vervoerd moest worden. Dit werd snel opgelost. Schuin tegenover het café bevond zich de brandweerkazerne van Veldhuizen. Daar werd brutaalweg de brandweerwagen gevorderd. En zo konden de kerels met hun buit vastgebonden op de brandweerwagen naar het hoofdkantoor van de Landwacht in de Boothstraat bij het Janskerkhof in Utrecht rijden. Zwier Regeling werd daar direct verhoord en op beestachtige wijze behandeld.

Weer vroeg op pad

Om te voorkomen dat de andere mannen op het lijstje van Zwier Regeling bericht zouden krijgen van zijn arrestatie en daarna snel konden onderduiken, ging een groep Landwachters de volgende dag onder leiding van commandant Hozemans met de brandweerwagen van Veldhuizen heel vroeg op pad om deze mannen in te rekenen. En zo werden in Lopik Dirk Werrie, politieagent Hendrik van der Spoel en brandweercommandant Piet van der Vlist opgepakt. Daarna ging het richting Willige-Langerak. Daar werd de politieman Oene Steenbeek van zijn bed gelicht. Als laatste werd Arie den Boer in Oudewater aangehouden. Ook zij werden, net als Zwier Regelink, naar de Boothstraat gebracht en gruwelijk verhoord. Aan het eind van de dag werden de zes overgebracht naar de gevangenis aan het Wolvenplein in Utrecht.

Naar Amsterdam

Dagenlang werden ze daar verhoord, maar ze lieten niets los. Aan het eind van de week werden de ongelukkigen uit hun cellen gehaald en in een Duitse vrachtwagen naar het S.D. hoofdkwartier in de Euterpestraat in Amsterdam gereden. Piet van der Vlist was er toen niet meer bij. Hij had zich op een sluwe manier weten vrij te kopen. Ook in Amsterdam werden de vijf verhoord om uiteindelijk tegen de avond opgesloten te worden in de gevangenis aan de Weteringschans in Amsterdam.

Op maandag begonnen de verhoren en martelingen opnieuw. Nu had de S.D. beul Herbert Oelschägel de leiding. Die wilde daar de volgende dag mee doorgaan, maar dat kreeg geheel onverwacht een andere wending. Een K.P. ploeg van vier man uit Amsterdam kreeg hem in de Euterpestraat te pakken en schoot hem door het hoofd. Hij bloedde op straat dood.

Woest waren de Duitsers. Maar liefst 29 gevangen werden naar willekeur uit hun cellen gesleurd, waaronder Van der Spoel, Steenbeek en Regelink. Als represaille werden allen op de plek van de aanslag doodgeschoten. Als herinnering aan deze gruweldaad staat op deze plek nu een monument. In Oudewater is een straat naar Zwier Regelink vernoemd.

Naar Kamp Amersfoort

Dirk Werrie en Arie den Boer ontsprongen de dans. Zij werden op 7 december overgebracht naar Kamp Amersfoort. Over de verschrikkingen die de twee daar hebben moeten meemaken, kunt u lezen in het orgaan van de Geschiedkundige Vereniging ‘Oude Waarden’ van april 2020. Het ‘boekje’ is geheel gewijd aan Arie den Boer en is voor 5 euro te verkrijgen bij de secretaris van de vereniging Gé de Gunst, Leeuweringerstraat 42.

Werrie werd later gedeporteerd naar het Oostenrijkse Graz. Daar werd hij tewerkgesteld en kwam bij de algehele capitulatie in mei 1945 vrij.

Den Boer werd tot zijn eigen grote verbazing op 25 januari plotseling vrijgelaten. Hij verwachtte niets anders dan de kogel. Waarschijnlijk waren zijn gegevens bij het bombardement bij de Weteringschans verloren gegaan en wist men niet meer wat men met hem aan moest.

Op 1 april 1960 nam Den Boer na 40 jaar afscheid als gemeentesecretaris van Oudewater. Vele verenigingen in Oudewater heeft hij voorgezeten en menig boek en artikel heeft Den Boer over Oudewater geschreven. Daarom zal dit jaar dan ook een straat naar hem worden vernoemd. In dit geval een hofje: ‘Het A.W. den Boerhofje’.

Bronnen: Hans de Jong, Nettie Stoppelenburg, Historische Vereniging Vleuten, De Meern, Haarzuilens.

De vorige afleveringen van ff z@ppen zijn gebundeld in vier delen. Daarbij is gebruik gemaakt van extra materiaal als aanvulling. De rijk geïllustreerde boekjes zijn voor € 17,50 in Oudewater te koop bij de Read Shop, de TIP en bij de schrijver zelf.