Boek over verzetsstrijder Dirk Jan de Jong gepubliceerd

Op 8 maart wordt in het St. Josephgebouw in Montfoort het boek ‘Het geweten is een teer instrument’ gepresenteerd. Auteur Jan de Jong schreef dit boek over het leven van zijn vader, Dirk Jan de Jong, een man van het verzet in de Tweede Wereldoorlog. De presentatie vindt plaats tijdens een familiebijeenkomst van de familie Ter Laak, een familie die een cruciale rol speelde in het leven van Dirk Jan de Jong. Marinus ter Laak, destijds veldwachter in Montfoort, redde zijn leven tot twee keer toe.

Een geweten dat niet te koop is

De titel van het boek ‘Het geweten is een teer instrument’ weerspiegelt de innerlijke strijd die Dirk Jan de Jong voerde toen hij in 1942 een dienstbevel kreeg om Joodse mensen op te pakken. Waar sommigen in zijn positie zouden hebben beredeneerd dat bevelen nu eenmaal moesten worden opgevolgd, besefte hij dat dit een morele grens overschreed. “Mijn vader had de kans om te weigeren en hij greep die kans”, vertelt Jan de Jong. “Hij wist dat hij anders niet meer met zichzelf had kunnen leven.”

Dirk Jan de Jong verliet Rotterdam op de fiets, stapte met zijn fiets op de trein naar Woerden en reed over de Cattenbroekerdijk naar Montfoort. Daar vond hij onderdak bij veldwachter Marinus ter Laak, die al snel besefte hoe gevaarlijk de situatie was. “Ik heb ontdekt wat voor belangrijke rol mijn overgrootvader heeft gespeeld”, zegt Carmen Celeste-Koeleman, achterkleindochter van Marinus ter Laak en vormgever van het boek. “Ook al staat het wat verder van mij af. Het heeft me een inkijkje gegeven in hoe mijn familie was, en waarom er altijd zo over mijn overgrootvader werd gesproken.”

Een boek dat meer lagen onthult

Het verhaal van Dirk Jan de Jong werd eerder al deels belicht in het boek ‘Over Grenzen in WO2’, waarin het Montfoortse verzet werd beschreven. Maar voor Jan de Jong voelde dat boek als een opmaat. “Ik wist dat er nog zoveel onvertelde lagen waren”, zegt hij. “Mijn vader had dagboeken en brieven nagelaten, vol details over de gevaren die hij doorstond, de mensen die hem hielpen en de morele dilemma’s waarmee hij worstelde. Dit boek moest er komen.”

Eén van die onvertelde verhalen gaat over de band tussen Dirk Jan en Marinus ter Laak. “Mijn overgrootvader redde hem niet één, maar twee keer”, vertelt Carmen. De eerste keer was ver voor de oorlog, in 1927, toen Dirk Jan in een sloot belandde na een ongeluk. Marinus sprong er zonder aarzelen achteraan. “Die gebeurtenis was bijna symbolisch”, zegt Jan. “Hij heeft mijn vader letterlijk en figuurlijk uit het water getrokken.” De tweede redding kwam in 1942, toen Marinus Dirk Jan hielp onderduiken en een schuilplaats voor hem regelde bij de familie Verkleij.

De morele strijd binnen de inlichtingendienst

Voordat Dirk Jan de Jong in 1942 definitief weigerde Joodse mensen op te pakken, had hij al geworsteld met morele dilemma’s binnen de politie. In 1941 werkte hij een tijd bij de inlichtingendienst, waar hij merkte dat onschuldige mensen werden opgepakt. “Dat kon hij niet”, zegt Jan. “Hij besefte dat hij moest kiezen: meewerken of zijn geweten volgen. Dat laatste deed hij.” Als straf werd hij gedegradeerd tot straatdienst. Maar ook daar werd hij geconfronteerd met ethische grenzen. “Hij balanceerde op de lijn tussen uitvoeren en tegenwerken. Hij probeerde waar mogelijk mensen te helpen en informatie door te spelen.” Uiteindelijk werd de druk te groot, en zijn weigering in 1942 betekende het definitieve keerpunt: onderduiken was de enige optie.

Carmen vertelt dat in haar familie lange tijd nauwelijks over deze gebeurtenissen werd gesproken. “Voor mijn opa Marinus ter Laak (91) is de oorlog gedurende zijn leven een moeilijk onderwerp van gesprek geweest”, zegt ze. “Er lag een trauma op. Er waren dingen die te pijnlijk waren om te bespreken. Ook het jonge overlijden van zijn vader heeft hij altijd moeilijk gevonden. Dit boek doet eindelijk recht aan zijn verhaal en aan wat hij en zijn familie hebben gedaan.” Marinus ter Laak is naar verwachting aanwezig bij de reünie, een moment dat volgens Carmen veel los zal maken. “Voor hem voelt het als erkenning. Het is belangrijk dat deze verhalen verteld blijven worden.”

De betekenis van de veldleeuwerik

Een terugkerend symbool in het boek is de veldleeuwerik, een vogel die vaak geassocieerd wordt met vrijheid en hoop. Voor Dirk Jan de Jong had de veldleeuwerik een diepe persoonlijke betekenis. “Wanneer hij naar de lucht keek en een veldleeuwerik zag stijgen, zag hij dat als bevestiging: ik heb de juiste keuze gemaakt”, legt Jan uit.

Deze symboliek komt ook terug in de vormgeving van het boek. Carmen Celeste - Koeleman, die verantwoordelijk was voor de opmaak, integreerde de veldleeuwerik subtiel in het ontwerp. “Als je door het boek bladert, zie je af en toe een veldleeuwerik opduiken”, zegt ze. “Het is een verborgen boodschap, een eerbetoon aan Dirk Jans overtuiging dat het geweten ons altijd richting geeft.” De veldleeuwerik is daarnaast al op de omslag te zien, subtiel in een hoek verwerkt. De omslag van het boek is bewust sober en krachtig gehouden: een foto van Dirk Jan, omringd door de mensen die een rol speelden in zijn leven. “De foto straalt vastberadenheid uit, maar ook kwetsbaarheid”, zegt Carmen. “Dat was precies wat we wilden overbrengen.”

Een boodschap voor nieuwe generaties

Het verhaal van Dirk Jan de Jong is niet alleen een historische vertelling, maar ook een spiegel voor de huidige tijd. “Vrijheid en verantwoordelijkheid gaan hand in hand”, zegt Jan. “Mijn vader leerde me dat we altijd een keuze hebben. Zelfs in tijden waarin de druk het grootst is.”

Dat besef is ook voor Carmen een eyeopener geweest. “Mijn overgrootvader nam risico’s omdat hij wist dat hij niet anders kon. Dat is iets wat ook vandaag nog relevant is”, zegt ze. Jan vult aan: “Of het nu gaat om het maken van morele keuzes, of om het durven helpen van anderen - we dragen allemaal een verantwoordelijkheid. Mijn vader en Carmens overgrootvader hebben er bewust voor gekozen om niet aan de zijkant te blijven staan. Wij hebben ook die kwaliteiten, maar dan moet je het wel durven doen. Die daadkracht van onze voorouders is bewonderenswaardig.”

De presentatie op 8 maart belooft een bijzondere bijeenkomst te worden. Naast de onthulling van het boek is het ook een familiereünie, waarbij nazaten van de familie Ter Laak uit Zwitserland aanwezig zullen zijn. “Sommigen van hen hebben elkaar nog nooit ontmoet”, zegt Jan. “Het voelt alsof alles samenkomt: familie, geschiedenis en het doorgeven van verhalen.”

Met ‘Het geweten is een teer instrument’ hoopt Jan de Jong niet alleen een eerbetoon te brengen aan zijn vader, maar ook aan alle mensen die in het verzet stonden. “Mijn vader was een held, maar hij had zijn helpers nodig”, zegt hij. “Zonder hen had zijn verhaal heel anders kunnen aflopen. Dit boek is ook een hommage aan hen.”

Het boek ‘Het geweten is een teer instrument’ is vanaf 8 maart verkrijgbaar voor 22 euro bij De Knoperij in Montfoort of voor 26 euro per post te bestellen via jdjong55@hotmail.com.