Lezing: De grote ontginning van het Hollands-Utrechts veengebied

De Hollands-Utrechtse laagvlakte is in de loop van vele eeuwen ontstaan door de groei van een dikke, natte veenlaag. Deze moerassige veengrond werd door ontwatering ten tijde van de Grote Ontginning geschikt gemaakt voor landbouw, veehouderij en het winnen van turf.

Het meest karakteristiek zijn de veenweidegebieden, waarvan het verkavelingspatroon veelal stamt uit de tijd van de Grote Ontginning die een aanvang nam rond het jaar 1000. In de middeleeuwen ontstond er een ring van steden rond het uitgestrekte waterrijke veenweidegebied. Dit veenweidegebied kreeg in de tweede helft van de twintigste eeuw de benaming ‘het Groene Hart’ en de steden rondom noemde men de Randstad. En in dat Groene Hart ligt Oudewater, de plaats waarin wij wonen.

Binnen het Groene Hart verschilt de verkaveling sterk. Naast de verkavelingspatronen zijn oeverwallen, veenplassen, dijken, kaden, buitenplaatsen en landgoederen getuigen van de ontstaansgeschiedenis van het Groene Hart.

Op 28 mei 2026 geeft Frans van Bork een lezing over de Grote Ontginning van het Hollands-Utrechts veengebied. Die ontginning voltrok zich in twee eeuwen tijd in het tijdvak van 1000 en 1200. Het gaat om een enorme veenwildernis in een gebied vanaf Wijk bij Duurstede tot aan Leiden en van Amstelveen tot ver voorbij de Lopikerwaard en de Krimpenerwaard.

Die Grote Ontginning begon rond het jaar 1000 bewesten Oudewater langs de Vlist en de Hollandse IJssel.

Frans van Bork was jarenlang lid van het algemeen bestuur van het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden en bestuurder van het kasteel van Woerden. Hij is redacteur van het historisch tijdschrift Heemtijdinghen en boekverkoper voor de Stichts Hollands Historische Vereniging (SHHV).

Eerst met alleen schop en kruiwagen

“Met alleen schop en kruiwagen maakten pioniers ieder jaar vele hectares ontoegankelijk zompig veengebied bruikbaar voor landbouw. Zij ontbosten de venen en groeven eindeloos reeksen sloten om het veen te kunnen afwateren naar de rivieren de Vlist, Hollandse IJssel en Lek.

Pas na drooglegging werd het mogelijk landbouw te bedrijven. Er ontstond een gebied dat grotendeels zijn middeleeuwse ontginningsstructuur heeft behouden. Met recht een historisch monument van ruimtelijke ordening en landbouw.”

De Kromme Rijn werd afgedamd

“De laatste fase van deze enorme ontginningsoperatie kon pas beginnen na het afdammen van de Kromme Rijn bij Wijk bij Duurstede. Dat gebeurde ruim 900 jaar geleden in 1122. Alleen al in het gebied van het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden gaat om een formidabel werk met 12.000 kilometer aan sloten en weteringen en een dijkstelsel van 500 kilometer.”

De ontginningsgeschiedenis rond Oudewater

In zijn lezing gaat Frans van Bork in op de hoofdlijnen van de geschiedenis van die Grote Ontginning. Dat ging niet zonder strijd, want het graafschap Holland slaagde er in die periode in veel grondgebied van Utrecht te veroveren of te verwerven. Specifiek gaat hij ook in op de ontginningsgeschiedenis rond Oudewater. Dat gebied werd al snel een brandpunt van strijd tussen het graafschap Holland en het bisdom Utrecht waarbij Oudewater een grensvesting werd.

Over die Grote Ontginning van het veengebied en de strijd daarover is bij de lezing een rijk geïllustreerd boekje te koop voor 5 euro.

De lezing vindt plaats op donderdag 28 mei in de Tuinzaal van Woon- en Zorgcentrum De Wulverhorst. Aanvang 20.00 uur. Toegang: gratis voor leden, 5 euro voor niet-leden. Gratis koffie/thee.