Montfoortse molen in de wind…

Als erfgoed en bouwbelangen botsen

In Montfoort woedt een stille strijd om lucht. Letterlijk: molen De Valk zou volgens haar molenaars minder wind vangen als nieuwbouw aan de Molenstraat en een appartementencomplex bij de Willeskopperpoort gerealiseerd worden. Ze sloegen daarom publiekelijk alarm. Opvallend is echter dat de plannen al langer bekend zijn en voor beide locaties op dit moment geen vergunningaanvraag loopt. Waarom dan nu die oproep? En hoe stevig is het fundament onder de bezwaren?

Wat begon als een erfgoedverhaal over een molen in de knel, ontwikkelde zich tot een complex dossier waarin windonderzoek, woningbouw en lokale besluitvorming nauw verweven zijn. Achter de zorgen om de windvang van molen De Valk lijkt meer op het spel te staan dan cultuurhistorie alleen. Tegelijkertijd is duidelijk dat de molenaars hun zorgen oprecht uitspreken en het belang van het monument voor de stad met hart en ziel verdedigen.

Langlopende plannen

De nieuwbouw aan de Molenstraat, vlak bij de molen, betreft drie woningen op de plek van een vervallen schuur. Dit plan is sinds 2018 in ontwikkeling. De naastgelegen woning is 10,47 meter hoog; de nieuwbouw zou daar met de nok maximaal een halve meter bovenuit steken. De voorgevel wijkt iets naar achteren, wat volgens de initiatiefnemer juist ruimte biedt voor betere winddoorlaatbaarheid.

Het andere plan betreft de herbouw van de Willeskopperpoort. Dat ligt al sinds 2014 op tafel en maakt deel uit van de Visie Binnenstad 2030. Naast het herstel van de poort is er sprake van appartementen en een torentje dat erboven zou uitsteken. De molenaars steunen het idee van herbouw, maar maken bezwaar tegen de extra bebouwing. Ze hopen op een variant waarin de poort terugkeert zonder toevoegingen.

Esthetiek versus functionaliteit

De initiatiefnemer van het Willeskopperpoort-plan laat weten dat juist de Welstandscommissie betrokken is om de plannen af te stemmen op het historische karakter van Montfoort. Het torentje kwam zelfs op hun advies tot stand. Deze aandacht voor esthetiek past bij het streven om nieuwbouw te laten aansluiten bij de stad, maar de molenaars wijzen op de technische gevolgen: elke beperking van de windvang tast volgens hen het functioneren van de molen aan.

Een windonderzoek van Peutz uit 2017, gebaseerd op KNMI-data en NPR-normen, toont aan dat uit de richting van de Molenstraat nauwelijks bruikbare wind komt. Bestaande bebouwing blokkeert al 90 tot 95 procent, onder andere door appartementencomplex De Zwaan. Zowel de geplande nieuwbouw als de poort bevinden zich in dit al grotendeels bebouwde deel van de stad.

Molenaar Henk Visser betwist dat beeld. Hij hield zelf bij hoe vaak de molen naar de Molenstraat stond en stelt dat dit regelmatiger is dan aangenomen. Daarbij draait de molen slechts twee dagen per week. Of het Peutz-rapport met die beperkte draaifrequentie rekening houdt, zien ze niet terug in het rapport. De initiatiefnemer reageert dat het rapport is gebaseerd op het hele jaar, en dat het de eigen keuze van Stichting de Molen is om beperkt te draaien.

De molenaars stellen dat ze elke belemmering van de windvang als een bedreiging zien. Dat ze destijds geen bezwaar maakten tegen De Zwaan, omdat die in de luwte van de kerk zou vallen, roept de vraag op waarom er nu wel bezwaar is tegen nieuwbouw die maximaal een halve meter boven bestaande bebouwing uitsteekt. Visser benadrukt dat het hen niet om woningbouw op zich gaat: “Wij zijn niet tegen ontwikkeling of herbestemming”, zegt hij, “maar willen dat bij zulke plannen de windvang serieus meeweegt. Een stilstaande molen is een lege huls.”

Peutz versus EAGM

Bij sommige vergunningen is een onderbouwing vereist over de invloed op molens. In dit geval werd een windonderzoek uitgevoerd door het onafhankelijke adviesbureau Peutz. De molenaars hebben daar weinig vertrouwen in: het rapport werd in opdracht van de initiatiefnemer gemaakt en zou daarom niet onafhankelijk zijn. “Je kunt voor geld alles laten berekenen”, klinkt het kritisch. Zij zagen liever dat het rapport werd vervangen.

Volgens hen zou de gemeente een nieuw onderzoek laten uitvoeren door het lokale bureau EAGM, dat bekendstaat als erfgoedspecialist. Een van de molenaars, Gernand Hierink, is in het dagelijks leven werkzaam bij EAGM, maar nam aan het gesprek deel als molenaar. Hij benadrukt dat zijn functie bij EAGM in dit verband niet relevant is. Wel laat hij weten dat EAGM ook gespecialiseerd is in windonderzoek en dat onafhankelijkheid voorop staat. Dat juist dit bureau werd ingeschakeld, zou toeval zijn.

Navraag bij de gemeente leert echter dat EAGM niet gevraagd is om een nieuw onderzoek te doen, maar slechts het Peutz-rapport beoordeelt. Dit is een gebruikelijke stap om onderzoeken van initiatiefnemers te verifiëren. Bij zo’n beoordeling wordt wel gekeken naar de eigen uitgangspunten voor een windvangonderzoek. Deze beoordeling loopt sinds oktober 2024 en is nog niet afgerond. Zowel het Peutz-rapport als de EAGM-beoordeling zullen worden meegenomen in de verdere besluitvorming. Op vragen over de keuze voor een lokaal bureau stelt de gemeente: “Het bureau is ingeschakeld op basis van specialistische kennis en wettelijke normen. Bij twijfel gaan we het gesprek aan.”

Een levend symbool

De molenaars wijzen op de bredere betekenis van De Valk. De molen is niet alleen een werkend monument, maar ook een levend symbool van Montfoort. “Als wij niks zeggen, wie dan wel?”, zeggen ze. Dat de molen deelneemt aan de nationale campagne ‘Jaar van de Molenbiotoop’ onderstreept voor hen de urgentie.

Terwijl de plannen voorlopig stilliggen en er nog geen definitief oordeel is over de windvang, blijft de vraag hoe erfgoed, woonbehoefte en lokale belangen in balans kunnen blijven - en wie daarin uiteindelijk de wind mee heeft.