Swiebertje en Oudewater

Als ik voor de T.I.P.-toeristen of andere belangstellenden een rondleiding door ons prachtige stadje Oudewater geef, dan wijs ik natuurlijk altijd op het borstbeeld van Swiebertje op de Visbrug tegenover het stadhuis. Vaak reageren de mensen dan enthousiast en verrast als ik hen vertel dat het beeld er staat omdat de buitenopnamen voor dit meest populaire kinderprogramma ooit in Oudewater en omgeving werden gemaakt. Hierdoor zijn Swiebertje en Oudewater onlosmakelijk met elkaar verbonden geraakt.

De avonturen van Swiebertje

John uit den Bogaard, een Utrechtse onderwijzer, schreef vanaf 1936 kinderboeken waarin de landloper Swiebertje de hoofdrol vertolkte. Een dochter van John zou later grote bekendheid genieten als de illustratrice Marjolein Bastin.

Nadat op 2 oktober 1951 vanuit Studio Irene Nederland getrakteerd werd op de eerste televisie-uitzending, kwam men al gauw op het idee ook kinderprogramma’s te gaan maken voor dit nieuwe medium. Men kwam uit bij de kinderboeken over de zwerver Swiebertje. John uit den Bogaard werd in 1955 gevraagd te gaan schrijven voor twee proefuitzendingen in dat jaar.

De hoofdpersoon Swiebertje (zowel zijn voor- als achternaam) kreeg het steeds aan de stok met veldwachter Bromsnor. Daarnaast maakte hij voortdurend juffrouw Saartje, de huishoudster van de burgemeester, het hof.

De uitzendingen werden live vanuit Studio Irene uitgezonden. Op een oppervlakte van nog geen zeven vierkante meter werd het decor geplaatst. De muren waren van bordkarton. Er was één camera en overal lagen snoeren. Zo ging men live de lucht in. Geen mogelijkheid dus, als er iets mis ging, een opname over te doen. Joop Doderer week nogal eens van zijn tekst af, waardoor zijn tegenspelers soms volkomen in de war raakten. Soms maakte hij tussendoor een geïmproviseerde grap en dan hoorde je de mensen in de studio lachen. En daar zat ik met zo’n tien andere buurtkinderen bij mijn huisarts in Oog in Al op woensdagmiddag naar te kijken. We genoten van die gekke vent met zijn rare fratsen. Televisiekijken vonden we al heel bijzonder, want zo’n apparaat hadden we thuis niet, maar Swiebertje was toch wel ons favoriete programma.

Een serie van 1961 tot 1975

In 1961 werd besloten er een zelfstandige serie van te maken. Gaandeweg ontdekte de N.C.R.V. dat Swiebertje ook volwassenen aansprak. Hij verhuisde van de woensdagmiddag naar de zaterdagmiddag en uiteindelijk naar de vroege zaterdagavond zodat ook volwassenen konden kijken. Zo groeide de serie uit tot een familieprogramma. In 1972 keken er maar liefst zes miljoen mensen naar. Heel opvallend, want enkele jaren ervoor liep het eigenlijk op zijn laatste benen. Maar door de komst van Piet van Dijk, handelaar-met-bretels in tweedehands spullen, zag de schrijver John uit den Boogaard plotseling nieuwe perspectieven. Swieb had er een vriend bij die de bijnaam Malle Pietje kreeg. Daarmee kon de schrijver weer even vooruit. Nog zeven jaren weten we nu. De serie eindigde na 20 jaar in 1975 met het vertrek van Swiebertje naar Canada.

Thematiek

De serie speelde zich af in de eerste jaren van de vorige eeuw en was feodaal getint. Een baron maakte voor een groot gedeelte de dienst uit. Mede gesteund door zijn broer, de burgemeester, die met “edelachtbare” werd aangesproken. De huishoudster van de burgemeester droeg een uniform en stopte de zwerver Swiebertje af en toe een boterham toe. Veldwachter Bromsnor -op een gemoedelijke manier likkend naar boven en trappend naar beneden- greep iedere gelegenheid aan om hem, zonder duidelijke vorm van proces, onder de trappen van het stadhuis op te sluiten.

Swiebertje woonde overal in het dorp. De ene keer in de hooiberg en de andere keer in het tuinhuisje van de baron. Hij deed klusjes bij boeren, de burgemeester, de barones, bij Malle Pietje en in de herberg ‘De Vergulde Kip’. Ik vond als kind de opnames in de herberg het leukst. Door het decor ervan liepen en vlogen overal kippen gewoon vrij rond. Als er één onverwachts op de stamtafel vloog, zwaaide Joop Doderer eens flink met zijn arm zodat de kip van schrik weer dwars door het decor vloog. Ik kwam dan echt niet meer bij van het lachen. Gelukkig was er nog geen ‘Partij voor de Dieren’, want die zouden er schande van spreken.

Personages

Joop Doderer was 20 jaar de vaste speler van de zwerver Swiebertje. Bromsnor was de veldwachter in de serie en werd eerst gespeeld door Tonnie Foletta en vanaf 1961-1975 door Lou Geels. Nou ja, ‘gespeeld’. Piet Ekel schreef later over hem: “Hij wás Bromsnor. Als we weleens politieagenten tegenkwamen dan had hij het over “mijn collega’s.”

Juffrouw Saartje werd gespeeld door maar liefst zes actrices, maar de meest bekende en ook degene die het langst de rol heeft vertolkt, was Riek Schagen (1966-1975).

Malle Pietje werd alleen gespeeld door Piet Ekel (1968-1975).

Ook de rol van burgemeester werd door velen gespeeld: zes stuks. Waarvan Rien van Nunen (1962-1970) en Bert Dijkstra (1972-1975) eruit springen. Rien van Nunen was ongetwijfeld de meest humoristische van de zes. Later zou hij zeer populair worden in zijn rol als vader Stiefbeen, de lorrenhandelaar in de serie ‘Stiefbeen en Zoon’.

Taalgebruik

In dezelfde tijd dat Swiebertje werd uitgezonden, was er nog een razend populaire kinderserie met Pipo de Clown (Cor Witschge) in de hoofdrol. Deze clown was eigenlijk helemaal niet grappig, maar wel zijn tegenspeler: de indiaan Klukkluk (Herbert Joeks). Hij had een boogschietact in het circus van Pipo, maar schoot altijd mis, waarna hij uitriep: “Floepens mis!” Door Pipo werd hij daarom “Klukkluk, de misschiet-indiaan” genoemd.
Klukkluk had een eigen taaltje ontwikkeld. Hij veranderde “ik” bijvoorbeeld in “mij” en maakte hij van “is” het meervoud “zijn”. Dus werd het: “Mij zijn zeer van de bange”.
“Dat zijn van de gekke” werd in die tijd zelfs een standaarduitdrukking in het Nederlands.

Zo ontwierpen Joop Doderer als Swiebertje en Piet Ekel als Malle Pietje ook hun eigen taaltje. Swiebertje zette bijvoorbeeld een ‘n’ achter een verkleinwoord en werd het “Een kopjen kofjen met een koekjen bij juffrouw Saartjen”.

Als Malle Pietje iets op moest zoeken achter uit zijn winkeltje, dan hoorde je hem, naast de enorme herrie die gemaakt werd, tussen zijn tanden en onafscheidelijke peukie sigaar roepen: “Waor hep ik soks toch gelate!”
Piet Ekel: “Ik heb het karakter van Malle Pietje zelf mogen ontwikkelen, inclusief stem- en taalgebruik zoals “zitteplaats, “hangemat”, “meneer de borgemeester” en “Mot je een sigaar-etje?”. Er gebeurde altijd wel wat geks in dat rommelwinkeltje van Malle Pietje. Zo kwam het tijdens de uitzending een keer voor dat zijn kaketoe ‘Sjaco’ een hele rol inpakpapier aan gort trok. Swiebertje en Malle Pietje proestten het dan uit van het lachen en dat werd er natuurlijk ook niet uitgeknipt.

Buitenopnamen in Oudewater

In 1961 verhuisde men naar de nieuwe studio Vitus en werd Swiebertje op Ampex-band opgenomen en later uitgezonden. Er kwamen buitenopnamen bij die met 16 mm-film geschoten werden. Hier kwam geen gesproken tekst in voor. Het waren een soort slapstickfilmpjes, die tussen het spel werden gevoegd. Deze opnamen werden meestal in ons stadje gemaakt. Oudewater was een prima decor voor Swiebertje. De ervaringen van de televisieploeg met een andere serie ‘Stadhuis op stelten’ die in Oudewater werd opgenomen, waren waarschijnlijk de reden geweest dat men de opnamen hier ging maken. Buiten de scenes in de binnenstad, werd er vooral gefilmd in de Hekendorpse Buurt bij de Wilgenhorst zo’n 2 kilometer buiten Oudewater. De boerderij van Blom aan de overkant ervan was blijkbaar uitermate geschikt en leden van de familie Blom figureerden dan naar hartenlust mee. Ook werd vlakbij Oudewater op de Oude Hekendorperweg gefilmd. In het grote herenhuis uit rond 1880 op no. 7 werd de televisieploeg ondergebracht. In 1965 had Dunnewind er het café-restaurant ‘De Waag’ geopend en later ook nog een hotelaccommodatie aan toegevoegd. Vlak voor dit herenhuis met klokkentorentje, op en onderaan de dijk, werd regelmatig gefilmd.

Waardering

Hoe het ook zij: de serie liep dus maar liefst 20 jaar. Acteur Joop Doderer werd zo met de zwerver vereenzelvigd, dat we nu nog spreken van ‘Het Swiebertje effect’. Een gegeven waar elke acteur bang voor is. In 2001 werd Swiebertje gekozen tot het beste Nederlandse tv-programma van de vorige eeuw. In 2003 onthulde Joop Doderer het borstbeeld van hemzelf in Oudewater. Tevens was er de lancering van een aantal D.V.D. ‘s van de eens zo succesvolle serie. Joop Doderer overleed op 22 september 2005 op 84-jarige leeftijd. In Oudewater zal hij door zijn borstbeeld tegenover ons stadhuis altijd geëerd blijven.

Bronnen: IJsselbode, Wikipedia, Wijnie Kwakernaak- van Oudenallen, Ton den Boon, weekblad Prinses, Jacques Zanen †.

De vorige afleveringen van ff z@ppen zijn gebundeld in vier delen. Daarbij is gebruik gemaakt van extra materiaal als aanvulling. De rijk geïllustreerde boekjes zijn voor e 17,50 in Oudewater te koop bij de Read Shop, de TIP en bij de schrijver zelf op De Cope 6. Eind 2020 is ‘ff z@ppen deel 5’ op de markt gekomen. Onder de titel ‘Oudewater 1940-1945’ staat dit deel geheel in het teken van de Tweede Wereldoorlog.

Wout van Kouwen